Ao nhỏ sau nhà: chuồn chuồn, ếch nhái tự tìm về thế nào

Một cái ao nhỏ sau nhà, chỉ vài mét vuông, có thể thu hút chuồn chuồn, cánh cam nước, ốc, nhện nước và ếch nhái tự tìm đến mà không cần thả con nào vào. Sinh vật dưới nước phát tán rất giỏi: chuồn chuồn bay từ ao khác tới đẻ trứng, côn trùng nước bay đêm, ếch nhái di chuyển qua vườn ẩm. Đây là một thí nghiệm diễn thế sinh thái ngay tại nhà, với điều kiện ao được làm an toàn cho trẻ nhỏ và không trở thành ổ muỗi.

Vì sao không cần thả con vật vào ao

Nhiều người nghĩ muốn có ếch thì phải đi bắt nòng nọc thả vào. Thật ra làm vậy vừa không cần thiết, vừa có hại. Bắt nòng nọc, ếch, cá suối, ốc ruộng ngoài tự nhiên là lấy đi một phần của hệ sinh thái khác, có thể mang theo bệnh nấm hại ếch nhái, và nhiều con không sống được ở môi trường mới. Ao mới đào là một "đất trống" theo nghĩa sinh thái học. Sinh vật sẽ tự tìm tới theo đúng thứ tự mà chúng phát tán được:

Tốc độ thực tế tuỳ vào nơi ở: nhà gần ruộng, mương, vườn rộng thì sinh vật đến nhanh và nhiều; nhà giữa phố thì chậm và ít loài hơn. Đây chính là ý tưởng của địa sinh học đảo: ao là một "hòn đảo nước" giữa đất liền, càng gần nguồn càng nhiều loài.

An toàn trước hết: trẻ nhỏ và muỗi

Giữ an toàn cho trẻ nhỏ

Trẻ nhỏ có thể đuối nước ở chỗ nước rất nông, chỉ vài chục phân. Nhà có trẻ dưới sáu tuổi nên cân nhắc kỹ trước khi đào ao. Nếu làm:

• Rào quanh ao và có cổng cài mà trẻ không tự mở được.
• Hoặc phủ lưới thép cứng ngay dưới mặt nước, chịu được sức nặng của trẻ, cây vẫn mọc xuyên qua được.
• Làm ao nông: phần lớn ao chỉ sâu 20–30 cm, bờ thoải, không có hố sâu đột ngột.
• Trẻ ra vườn luôn có người lớn trông.

Không để ao thành ổ muỗi

Ở Việt Nam, muỗi truyền sốt xuất huyết đẻ trứng ở nước đọng. Một cái ao làm không đúng có thể thành nơi sinh muỗi. Cách giữ cân bằng:

• Để thiên địch làm việc: ấu trùng chuồn chuồn, bọ vẽ nước, cà niễng đều ăn bọ gậy. Ao đã có nhiều sinh vật săn mồi thường ít bọ gậy hơn chậu nước bỏ không.
• Thả cá ăn bọ gậy mua ở cửa hàng nếu thấy bọ gậy nhiều. Lưu ý: cá cũng ăn nòng nọc và trứng ếch, nên ao có cá thường ít ếch hơn. Muốn ưu tiên ếch thì có thể chia ao thành hai vũng.
• Tạo chuyển động mặt nước bằng một máy bơm nhỏ, vì muỗi ưa nước tĩnh.
• Thay bớt nước, vớt lá mục khi cần.
• Không dùng hoá chất diệt tảo, diệt muỗi bừa bãi: chúng giết luôn chuồn chuồn, ếch nhái và vi sinh có ích.

Cá mua về thả ao nhà thì giữ trong ao nhà; không thả cá, ốc cảnh, cây thuỷ sinh ra mương, ao làng, sông. Nhiều loài cá cảnh và cây thuỷ sinh là loài ngoại lai có thể xâm hại hệ sinh thái tự nhiên.

Đào một cái ao cho sinh vật

1. Chọn chỗ: có nắng nửa ngày, xa cây to (lá rụng nhiều làm ao thối), xa cống thải, không ở chỗ trũng nhận nước mưa có phân bón, thuốc trừ sâu.
2. Kích thước: từ 1–2 m² trở lên là đủ thấy sự sống. Có thể dùng chậu lớn, lu sành, thùng chôn xuống đất thay cho ao đào.
3. Hình dạng: nhiều bờ thoải và một bậc nông ở mép để ếch, côn trùng ra vào, chim tới uống nước mà không bị đuối.
4. Lót đáy: bạt lót ao chuyên dụng hoặc đất sét nện. Không dùng bạt cũ có thể đã dính hoá chất.
5. Nước: tốt nhất là nước mưa; nước máy thì để vài ngày cho bay clo.
6. Cây: trồng vài loại cây thuỷ sinh mua ở vườn ươm: một ít cây nổi che mặt nước, cây chìm tạo oxy, cây mọc ven bờ cho chuồn chuồn đậu và lột xác. Ưu tiên cây bản địa quen thuộc ở địa phương.
7. Chỗ trú quanh ao: để một góc cỏ không cắt, đống đá, khúc gỗ mục cho ếch nhái trốn nắng.

Chuồn chuồn: hai cuộc đời trong một vòng đời

Chuồn chuồn là sứ giả đầu tiên cho biết ao đã thành một hệ sinh thái. Con cái đẻ trứng xuống nước hoặc vào thân cây ngập nước. Trứng nở thành ấu trùng sống hoàn toàn dưới nước, thở bằng mang. Ấu trùng là kẻ săn mồi dữ dằn: chúng có một hàm dưới gập lại được, phóng ra cực nhanh để bắt bọ gậy, nòng nọc nhỏ, có khi cả cá con. Tuỳ loài, giai đoạn dưới nước kéo dài từ vài tuần đến vài năm.

Khi đã đủ lớn, ấu trùng bò lên một thân cây ven bờ, vỏ lưng nứt ra, con chuồn chuồn trưởng thành chui ra, đợi cánh khô rồi bay đi. Lớp vỏ rỗng còn bám lại trên cây là bằng chứng rất đẹp để trẻ em tìm và giữ lại quan sát, thay vì bắt con trưởng thành.

Ếch nhái và những vị khách khác

Ếch nhái thường xuất hiện sau mùa mưa đầu tiên, đặc biệt ở nhà gần ruộng hoặc vườn ẩm. Nghe tiếng kêu ban đêm là dấu hiệu tốt. Một số điều nên nhớ:

• Không bắt ếch, nòng nọc cầm trên tay lâu; da ếch rất nhạy với xà phòng, kem tay. Muốn xem thì nhìn, chụp ảnh.
• Ao có nhiều ếch có thể thu hút rắn tới săn. Ở nông thôn Việt Nam, đây là điều cần tính tới khi trẻ nhỏ hay ra vườn: giữ cỏ quanh lối đi thấp, đi dép khi ra vườn tối, có đèn.
• Chim sẽ tới tắm, uống nước. Một tảng đá nhô lên mặt nước là chỗ đậu lý tưởng.

Góc nhìn hôm nay: ao nhỏ, bài học lớn

Ở nhiều nước, các tổ chức bảo tồn khuyến khích người dân đào ao vườn vì ao nhỏ tự nhiên đang mất dần khi đồng ruộng, đất trống bị lấp. Mỗi ao vườn là một "bậc đá" giúp chuồn chuồn, ếch nhái di chuyển giữa các vùng nước. Ở Việt Nam, nơi ao làng từng là một phần quen thuộc của cảnh quan, một ao nhỏ sau nhà là cách nối lại mối liên hệ ấy.

Giá trị lớn nhất của ao là theo dõi theo thời gian. Ghi vào sổ mỗi tuần: hôm nay thấy những ai, có bao nhiêu bọ gậy, chuồn chuồn đậu chỗ nào, nước trong hay đục. Sau một năm, cuốn sổ ấy sẽ kể lại câu chuyện một vũng nước trở thành một cộng đồng sinh vật. Muốn đọc thêm, chương diễn thế sinh thái và quần xã sinh vật trong SGK Sinh học 12 là nền tảng tốt.