Bể thuỷ sinh cân bằng là bể mà cây, cá, vi khuẩn và ánh sáng giữ cho nhau ổn định: cây dùng ánh sáng và chất thải của cá để lớn, vi khuẩn xử lý amoniac, còn tảo không có đủ "chỗ trống" để bùng phát. Bí quyết không nằm ở một món thiết bị mà ở sự khớp nhau giữa lượng ánh sáng, lượng CO₂, lượng dinh dưỡng và số cá. Khi một yếu tố vượt quá những yếu tố còn lại, tảo là sinh vật đầu tiên tận dụng khoảng lệch đó.
Bể thuỷ sinh là một hệ sinh thái thu nhỏ
Đặt các thành phần của bể vào sơ đồ sinh thái học quen thuộc sẽ thấy đủ cả:
| Thành phần sinh thái | Trong bể thuỷ sinh | Vai trò |
|---|---|---|
| Nguồn năng lượng | Đèn, ánh sáng cửa sổ | Chạy quang hợp |
| Sinh vật sản xuất | Cây thuỷ sinh, tảo, rêu | Tạo chất hữu cơ, thải oxy, hút đạm và lân |
| Sinh vật tiêu thụ | Cá, tôm, ốc cảnh | Ăn thức ăn và tảo, thải chất thải giàu đạm |
| Sinh vật phân giải | Vi khuẩn, nấm trong lọc và nền | Phân huỷ chất thải, biến amoniac thành nitrat |
| Sinh cảnh | Nước, nền, nhiệt độ, pH, CO₂ hoà tan | Giới hạn những gì sống được |
Khác biệt lớn với tự nhiên là bể không có dòng nước mới chảy vào, cũng không có kẻ săn mồi giữ số cá. Người nuôi đóng vai một phần của hệ: thay nước thay cho dòng chảy, tỉa cây thay cho động vật ăn cỏ, quyết định số cá thay cho chuỗi thức ăn.
Ánh sáng: cần đủ, không cần nhiều
Nhiều người mới nuôi nghĩ ánh sáng càng mạnh cây càng tốt. Thật ra cây chỉ dùng được ánh sáng khi có đủ CO₂ và dinh dưỡng đi kèm. Ánh sáng thừa mà cây không dùng hết sẽ thành "phần thưởng" cho tảo, vì tảo mọc nhanh, đơn giản và tận dụng khoảng trống tốt hơn.
- Thời gian chiếu: nhiều người nuôi bể bắt đầu với khoảng 6–8 giờ mỗi ngày, rồi điều chỉnh theo cây và tảo. Bật đèn 12–14 giờ là nguyên nhân rêu hại rất thường gặp.
- Nắng trực tiếp: bể đặt cạnh cửa sổ có nắng gần như chắc chắn sẽ xanh rêu và nóng nước vào mùa hè.
- Cây ưa sáng yếu: dương xỉ thuỷ sinh, ráy thuỷ sinh, rêu, nhiều loại cây lá dày sống tốt dưới đèn vừa phải, ít đòi hỏi.
CO₂ và dinh dưỡng: định luật tối thiểu trong bể
Từ thế kỷ 19, nhà hoá học Justus von Liebig đã nêu ý mà sau này sinh thái học gọi là định luật tối thiểu: cây lớn tới đâu bị giới hạn bởi nguồn nào đang thiếu nhất, không phải bởi tổng các nguồn. Trong bể thuỷ sinh, định luật này hiện ra rất rõ.
Nước bể chỉ hoà tan một lượng CO₂ nhỏ từ không khí và từ hơi thở của cá. Khi đèn mạnh, CO₂ thường là thứ cạn trước. Lúc ấy thêm phân bón chỉ làm tảo vui. Ngược lại, khi có bình CO₂ bơm vào, cây lớn nhanh đến mức có thể thiếu sắt, kali hay lân, lá vàng, lá thủng. Bể cân bằng là bể mà không thứ gì quá thiếu so với những thứ còn lại.
Bể "công nghệ thấp" và bể "công nghệ cao"
Người nuôi bể hay chia hai hướng. Hướng công nghệ thấp: đèn vừa, không bơm CO₂, cây mọc chậm, ít phải tỉa, ít phải bón, bền và dễ cho người mới. Hướng công nghệ cao: đèn mạnh, bơm CO₂, bón phân đều đặn, cây mọc rực rỡ nhưng lệch một yếu tố là tảo lên ngay. Cả hai đều là hệ sinh thái; chỉ khác tốc độ dòng năng lượng đi qua.
Năm 1999, Diana Walstad xuất bản cuốn Ecology of the Planted Aquarium, mô tả cách làm bể với nền đất vườn phủ sỏi, nhiều cây, ít cá, gần như không thay nước và không thiết bị cầu kỳ. Phương pháp này dựa vào việc cây và vi sinh trong đất tự xử lý chất thải. Nó không phải cách duy nhất đúng, nhưng là một minh hoạ hay cho tư duy "để hệ sinh thái tự làm việc".
Tảo không phải kẻ thù, mà là chiếc nhiệt kế
Bể nào cũng có tảo; một ít tảo trên đá và kính là bình thường, còn là thức ăn cho ốc, tôm. Chỉ khi tảo lấn át cây mới là vấn đề. Mỗi kiểu tảo thường gợi ý một kiểu lệch:
- Nước xanh như nước rau: tảo đơn bào trôi nổi, thường do ánh sáng thừa và dinh dưỡng nhiều, hay gặp ở bể mới.
- Lớp nhớt nâu trên lá và kính: tảo silic, hay xuất hiện ở bể mới chạy, thường tự giảm sau vài tuần.
- Chùm sợi đen, râu xám bám trên mép lá: thường liên quan đến CO₂ dao động.
- Màng xanh nhớt, mùi hôi: thật ra là vi khuẩn lam, hay ở chỗ nước tù, nền bẩn.
Thay vì đổ hoá chất diệt tảo, cách bền vững là sửa cái khoảng lệch: giảm giờ đèn, trồng thêm cây mọc nhanh, cho ăn ít đi, thay nước, tăng dòng chảy. Hoá chất diệt tảo dùng bừa có thể hại cây, tôm và cả vi khuẩn có ích.
Cá bao nhiêu là vừa
Không có con số chính xác cho mọi bể, vì còn tuỳ loại cá, cây, lọc. Quy tắc truyền miệng kiểu "một phân cá cho một lít nước" chỉ là ước lượng thô, sai nhiều với cá to và cá ăn nhiều. Cách nghĩ đúng hơn theo sinh thái học: mỗi bể có một sức chứa về chất thải. Cây và vi khuẩn xử lý được bao nhiêu thì cá chỉ nên thải ra chừng đó. Bể nhiều cây, lọc tốt, thay nước đều thì chứa được nhiều hơn; bể ít cây, nhỏ thì ít hơn.
Nhóm dọn dẹp như ốc cảnh, tôm cảnh nhỏ, một số loài cá ăn tảo giúp giữ bề mặt sạch, nhưng chúng cũng ăn và thải. Không loài nào "dọn hết tảo" thay cho việc sửa nguyên nhân.
Giữ cân bằng theo thời gian
- Thay nước một phần định kỳ bằng nước đã khử clo, cùng nhiệt độ với bể.
- Tỉa cây khi cây che hết ánh sáng của cây thấp; cây tỉa ra mang theo đạm và lân ra khỏi bể.
- Rửa bông lọc bằng nước bể cũ, không rửa bằng nước máy có clo, để giữ vi khuẩn.
- Thay đổi một thứ một lần: đổi đèn, đổi phân, thêm cá cùng lúc thì không biết điều gì gây ra kết quả.
- Ghi chép giờ đèn, ngày thay nước, kết quả test, để thấy xu hướng.
Góc nhìn hôm nay: bể cá và trách nhiệm với tự nhiên
Một bể thuỷ sinh tốt là chỗ quan sát hằng ngày những nguyên lý mà sách sinh thái học trình bày bằng chữ: giới hạn của nguồn sống, cạnh tranh giữa cây và tảo, vai trò của sinh vật phân giải, sức chứa môi trường. Cá, ốc, tôm và cây nên mua ở cửa hàng, không bắt từ suối, ao hay đồng ruộng.
Và một điều không được quên: không bao giờ thả cá, ốc, tôm hay cây thuỷ sinh từ bể ra ao, hồ, sông, kể cả khi gọi là phóng sinh. Nhiều loài bể cảnh là ngoại lai và đã trở thành loài xâm hại ở nhiều nơi. Khi không nuôi nữa, hãy trả cửa hàng hoặc tặng người nuôi bể khác. Muốn đọc sâu, cuốn của Diana Walstad và các chương về sinh thái thuỷ vực trong Fundamentals of Ecology là lựa chọn tốt.
Câu hỏi thường gặp
Thế nào là bể thuỷ sinh cân bằng?
Là bể mà ánh sáng, CO₂, dinh dưỡng, cây, cá và vi khuẩn khớp với nhau, nước ổn định, cây khoẻ và tảo chỉ ở mức ít. Không yếu tố nào vượt xa các yếu tố khác.
Bể thuỷ sinh nên bật đèn bao nhiêu giờ?
Nhiều người nuôi bể bắt đầu với khoảng 6–8 giờ mỗi ngày rồi điều chỉnh theo cây và tảo. Bật đèn quá lâu là nguyên nhân thường gặp khiến rêu hại phát triển.
Vì sao bể thuỷ sinh bị rêu tảo?
Thường do ánh sáng thừa so với CO₂ và dinh dưỡng mà cây dùng được, hoặc do dư thức ăn, ít cây. Tảo tận dụng khoảng lệch này nhanh hơn cây. Sửa nguyên nhân bền hơn dùng thuốc diệt tảo.
Bể thuỷ sinh có cần bơm CO₂ không?
Không bắt buộc. Bể đèn vừa với cây chịu sáng yếu sống tốt không cần bơm CO₂. Bơm CO₂ giúp cây mọc nhanh dưới đèn mạnh nhưng đòi hỏi bón phân và theo dõi kỹ hơn.
Có nên thả cá cảnh ra hồ khi không nuôi nữa?
Không nên. Nhiều loài cá cảnh là ngoại lai, có thể trở thành loài xâm hại hoặc mang bệnh cho loài bản địa. Hãy trả lại cửa hàng hoặc tặng người nuôi bể khác.
