Trên đồng ruộng Việt Nam, chuỗi thức ăn quen thuộc nhất là: lúa → chuột → rắn → cú (hoặc diều hâu), và lúa → rầy, sâu → nhện, ếch nhái → rắn, cò. Mỗi loài ăn thịt là một "chốt chặn" giữ số sâu bọ và chuột không bùng nổ. Khi rắn, cú, ếch bị bắt nhiều hoặc chết vì thuốc, chuột và rầy dễ thành dịch — đó là lý do các chương trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) coi thiên địch là đồng minh của nhà nông.
Những nhân vật trên một thửa ruộng
| Bậc | Sinh vật thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sinh vật sản xuất | Cây lúa, cỏ bờ, rong, bèo, tảo trong nước ruộng | Nước ruộng còn nuôi tảo và vi khuẩn lam — một chuỗi thứ hai dưới chân lúa |
| Ăn thực vật | Rầy nâu, sâu cuốn lá, sâu đục thân, bọ trĩ, ốc, chuột đồng | Chuột đồng lớn (Rattus argentiventer) là loài gây hại chính ở đồng bằng sông Cửu Long |
| Ăn thịt bậc thấp | Nhện sói, nhện lưới, bọ xít mù xanh, bọ rùa, chuồn chuồn, ong ký sinh, ếch nhái, cá đồng | Thiên địch của sâu rầy |
| Ăn thịt bậc trung | Rắn nước, rắn ráo, rắn bông súng, cá lóc, lươn, cò, diệc | Ăn ếch, cá, chuột non |
| Ăn thịt đầu bảng | Cú lợn, cú mèo, diều hâu, rắn hổ mang | Ăn chuột, rắn nhỏ, chim |
| Phân giải | Vi khuẩn, nấm trong bùn, giun, ốc ăn mùn | Phân huỷ rơm rạ, xác sinh vật |
Chuột và những kẻ săn chuột
Một cặp chuột đồng gặp mùa lúa chín có thể sinh nhiều lứa liên tiếp, mỗi lứa nhiều con, và chuột non vài tháng tuổi đã sinh sản được. Không có gì kìm, số chuột tăng theo cấp số nhân. Ba lực chính kìm chuột trên đồng là:
- Rắn: rắn ráo, rắn hổ, rắn săn chuột ngay trong hang — nơi cú và diều hâu không với tới. Một con rắn trưởng thành ăn nhiều chuột mỗi năm.
- Cú lợn (Tyto alba): săn đêm, đúng lúc chuột ra đồng. Một gia đình cú lợn đang nuôi con cần rất nhiều chuột mỗi đêm. Ở các đồn điền cọ dầu của Malaysia, người ta dựng chòi làm tổ cho cú lợn từ thập niên 1980 để giảm chuột, và mô hình này đã được nhiều nước Đông Nam Á thử nghiệm.
- Diều hâu, cắt, mèo rừng, chồn: săn ban ngày hoặc ở bờ bụi.
Nhiều nông dân và cán bộ khuyến nông đã nhận xét rằng ở những vùng rắn bị bắt bán nhiều, chuột phá lúa nặng hơn. Liên hệ này hợp với lý thuyết chuỗi thức ăn, dù khó đo chính xác vì số chuột còn phụ thuộc thời vụ, cách làm đất, lũ lụt. Điều chắc chắn hơn: loài săn chuột chỉ kìm được chuột khi chúng còn đủ đông.
Rầy nâu: bài học về thiên địch
Rầy nâu (Nilaparvata lugens) chích hút thân lúa, gây "cháy rầy" và truyền bệnh vàng lùn, lùn xoắn lá. Ít ai ngờ rằng một trong những nguyên nhân lớn của các trận dịch rầy ở châu Á những thập niên 1970–1980 lại là chính thuốc trừ sâu.
Các nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) cho thấy: phun thuốc phổ rộng sớm trong vụ, nhất là để trị sâu cuốn lá, giết nhện, bọ xít mù xanh và các thiên địch khác nhanh hơn giết rầy. Rầy có vòng đời ngắn, sinh sản nhanh, bật lại trước; thiên địch phục hồi chậm hơn. Kết quả là dịch rầy còn nặng hơn khi không phun. Hiện tượng này gọi là tái phát dịch hại.
Những thiên địch quan trọng nhất của rầy:
- Nhện sói (Pardosa pseudoannulata) không giăng lưới, chạy trên gốc lúa và mặt nước săn rầy. Một con có thể ăn nhiều rầy mỗi ngày.
- Bọ xít mù xanh (Cyrtorhinus lividipennis) hút trứng rầy giấu trong bẹ lúa.
- Bọ cánh cộc, bọ rùa, chuồn chuồn, ong ký sinh trứng và cả ếch nhái ăn rầy trưởng thành.
Từ đầu thập niên 1990, Việt Nam tham gia chương trình IPM trên lúa do Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) hỗ trợ, với các lớp "huấn luyện nông dân trên đồng ruộng": nông dân ra đồng đếm rầy, đếm nhện, so sánh rồi mới quyết định phun hay không. Ý tưởng cốt lõi chính là chuỗi thức ăn: giữ thiên địch thì đồng ruộng tự kìm sâu rầy một phần.
Ếch nhái, cá đồng và cò: chuỗi dưới mặt nước
Ruộng lúa nước là một hệ sinh thái nửa cạn nửa nước. Dưới chân lúa, tảo và động vật phù du nuôi cá rô, cá sặc, nòng nọc; nòng nọc và cá con nuôi cá lóc, lươn, rắn nước; tất cả lại nuôi cò, diệc, vạc. Ếch đồng ăn rất nhiều côn trùng, kể cả rầy và sâu non, đồng thời là thức ăn của rắn và chim.
Cò trắng, cò bợ thường đứng sau máy cày hay đi theo đàn trâu: máy và trâu làm bung sâu bọ, cá nhỏ, cò chờ sẵn để bắt. Đây là ví dụ đẹp về cách một loài tận dụng hoạt động của loài khác — và của con người.
Chuỗi dưới nước này rất nhạy với thuốc hoá học: ếch nhái hấp thụ chất qua da, nòng nọc sống trong chính nước ruộng. Vùng nào lạm dụng thuốc, tiếng ếch kêu đêm thưa hẳn.
Khi chuỗi bị kéo lệch: những vòng xoáy thường gặp
- Thuốc diệt chuột loại chống đông máu làm chuột chết chậm. Chuột ngộ độc đi loạng choạng, dễ bị cú, rắn, diều hâu bắt; kẻ săn chuột ăn phải chất độc và có thể chết theo. Mất kẻ săn chuột, mùa sau chuột lại dễ bùng.
- Bẫy chuột bằng điện từng được dùng ở nhiều nơi, gây chết người và gia súc. Đây là cách làm cực kỳ nguy hiểm và bị pháp luật nghiêm cấm.
- Bắt rắn, ếch, cú để bán làm mất các chốt chặn tự nhiên. Một số loài rắn, cú trên đồng ruộng cũng đang giảm và cần được để yên.
- Phun thuốc sớm, phun định kỳ "cho chắc" giết thiên địch, mở đường cho rầy.
Các phương pháp ít làm hại thiên địch hơn đã được nghiên cứu: gieo cấy đồng loạt để chuột không có lúa chín quanh năm, dọn bờ bụi chỗ chuột làm tổ, hệ thống rào bẫy cộng đồng (rào nilon quanh một ô lúa mồi gieo sớm, dẫn chuột vào bẫy lồng) đã được thử ở đồng bằng sông Cửu Long, và trồng hoa trên bờ ruộng để nuôi ong ký sinh, bọ rùa.
Đồng ruộng khác hệ tự nhiên ở đâu
Ruộng lúa là hệ sinh thái nhân tạo: một loài sinh vật sản xuất chiếm gần hết diện tích, con người liên tục thêm phân, nước, thuốc và lấy đi phần lớn sản lượng. Vì đơn giản hơn rừng hay đầm lầy, lưới thức ăn trên ruộng mỏng hơn, ít đường vòng hơn, nên mất một mắt xích là dễ chao đảo. Giữ bờ có cỏ, có hoa, giữ ao, kênh mương có cá và ếch là cách làm lưới dày thêm, giúp ruộng tự cân bằng tốt hơn.
Góc nhìn hôm nay: đi thăm đồng, đọc chuỗi thức ăn
Với học sinh ở nông thôn, chuỗi thức ăn trên ruộng là bài học có sẵn ngoài cửa. Một buổi sáng đi dọc bờ ruộng cùng người lớn, có thể đếm số nhện trên mười khóm lúa, nhìn cò theo máy cày, nghe tiếng ếch, tìm vết hang chuột. Chỉ quan sát, chụp ảnh, không bắt mang về; tránh xa hang rắn và bụi rậm, đi ủng, không thò tay vào hang. Bị rắn cắn phải đến cơ sở y tế ngay, không tự chữa bằng mẹo dân gian.
Muốn đọc thêm, có thể tìm tài liệu về IPM trên lúa của Cục Bảo vệ thực vật và các tài liệu tiếng Việt của IRRI về quản lý rầy nâu, chuột hại. Sách Sinh học 12 dùng chính chuỗi thức ăn đồng ruộng làm ví dụ trong nhiều bài tập.
Câu hỏi thường gặp
Chuỗi thức ăn trên đồng ruộng gồm những gì?
Một chuỗi điển hình là lúa → chuột → rắn → cú, hoặc lúa → rầy nâu → nhện → ếch → rắn → diều hâu. Ngoài ra còn có chuỗi dưới nước: tảo → động vật phù du → cá nhỏ → cá lóc → cò, và sinh vật phân giải trong bùn.
Thiên địch của rầy nâu là gì?
Thiên địch chính của rầy nâu gồm nhện sói, bọ xít mù xanh (hút trứng rầy), bọ rùa, bọ cánh cộc, chuồn chuồn, ong ký sinh trứng và ếch nhái. Giữ thiên địch bằng cách hạn chế phun thuốc phổ rộng sớm trong vụ.
Vì sao bắt rắn làm chuột tăng?
Rắn là một trong những kẻ săn chuột hiệu quả nhất, nhất là chuột trong hang. Bắt rắn nhiều làm mất một chốt chặn, chuột ít bị săn hơn nên dễ tăng. Mức độ cụ thể còn phụ thuộc thời vụ và cách canh tác.
Cú lợn có ích gì cho nhà nông?
Cú lợn săn đêm và ăn chủ yếu là chuột, một gia đình cú cần rất nhiều chuột mỗi đêm khi nuôi con. Ở Đông Nam Á, người ta dựng chòi làm tổ để thu hút cú lợn giúp giảm chuột trên đồng.
Vì sao phun thuốc trừ sâu có khi làm rầy nâu bùng phát?
Thuốc phổ rộng giết thiên địch như nhện và bọ xít mù xanh nhanh hơn giết rầy. Rầy sinh sản nhanh, bật lại trước khi thiên địch phục hồi, nên dịch còn nặng hơn. Hiện tượng này gọi là tái phát dịch hại.
