Đừng thả bể cá ra sông: loài ngoại lai xâm hại từ bể cảnh

Thả cá, rùa, ốc hay cây từ bể cảnh ra sông, hồ là một trong những con đường chính đưa loài ngoại lai vào tự nhiên. Ở Việt Nam, cá lau kiếng (cá tỳ bà) gốc Nam Mỹ và rùa tai đỏ gốc Bắc Mỹ đều đã sống hoang ngoài sông hồ, phần lớn bắt nguồn từ bể cảnh. Một con vật nhỏ bé trong bể có thể sống sót, sinh sôi và làm thay đổi cả một hệ sinh thái mà nó không thuộc về; vì vậy lời khuyên ngắn gọn là: không nuôi nữa thì trả cửa hàng hoặc tặng người nuôi khác, tuyệt đối không thả ra ngoài.

Loài ngoại lai và loài xâm hại khác nhau thế nào

Loài ngoại lai là loài xuất hiện ở nơi ngoài vùng phân bố tự nhiên của nó do con người mang tới, cố ý hay vô tình. Phần lớn loài ngoại lai không sống nổi lâu ngoài tự nhiên, hoặc sống nhưng không gây hại đáng kể. Một phần nhỏ trong số đó sinh sôi mạnh, lấn át loài bản địa, phá hoại sinh cảnh hay gây thiệt hại kinh tế; khi đó chúng được gọi là loài ngoại lai xâm hại.

Vấn đề là không ai đoán trước chắc chắn được loài nào sẽ thành xâm hại. Một con cá trông hiền lành trong bể có thể gặp đúng điều kiện ngoài sông: nước ấm, ít kẻ săn, nhiều thức ăn. Đến khi nhận ra thì quần thể đã quá lớn để loại bỏ. Vì vậy cách an toàn duy nhất là ngăn chúng ra ngay từ đầu.

Những ví dụ đã thành bài học

Rùa tai đỏ nằm trong danh sách "100 loài ngoại lai xâm hại tệ nhất thế giới" do Nhóm chuyên gia về loài xâm hại của IUCN lập. Ở Việt Nam, rùa tai đỏ và nhóm cá tỳ bà có tên trong danh mục loài ngoại lai xâm hại kèm Thông tư 35/2018/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Vì sao sinh vật bể cảnh dễ thành xâm hại

• Được chọn vì dễ nuôi. Loài bán chạy trong cửa hàng thường là loài chịu được nước bẩn, nhiệt độ dao động, ăn tạp. Đó cũng chính là những đặc điểm giúp sống sót ngoài sông.
• Khí hậu phù hợp. Nhiều loài cá cảnh nhiệt đới gặp nước ấm quanh năm ở Việt Nam là như ở nhà.
• Không có thiên địch. Kẻ săn mồi, ký sinh và bệnh kiềm chế chúng ở quê gốc thường không theo sang.
• Lớn quá bể. Cá lau kiếng, rùa tai đỏ mua về khi nhỏ bằng đồng xu, vài năm sau to gấp nhiều lần. Đây là lúc nhiều người quyết định đem thả.
• Thả nhiều lần ở nhiều nơi. Một con thả ra có thể chết; hàng nghìn người cùng thả qua nhiều năm thì gần như chắc chắn có lúc thành công.

Những "hành khách đi kèm" ít ai để ý

Không chỉ con vật chính mới là mối lo. Nước bể, cây thuỷ sinh và vật trang trí có thể mang theo trứng ốc, mảnh tảo, ký sinh trùng và mầm bệnh của cá. Năm 2021, cơ quan chức năng Mỹ phát hiện những viên "bóng rêu" bán trong cửa hàng bể cá mang theo vẹm ngựa vằn, một loài xâm hại nước ngọt nổi tiếng, và phải khuyến cáo người mua tiêu huỷ cẩn thận. Đổ nước bể, xả cây thừa xuống cống hay mương cũng là một kiểu thả ra tự nhiên.

Bệnh cá là mối lo khác. Cá bể cảnh nhập từ nhiều nơi có thể mang ký sinh trùng hay vi rút mà cá bản địa chưa từng gặp, chưa có sức chống chịu.

Phóng sinh: tấm lòng tốt, cách làm cần nghĩ lại

Phóng sinh là một tập quán tôn giáo, văn hoá lâu đời, xuất phát từ lòng thương sinh vật. Tuy vậy, khi con vật được thả là cá cảnh, rùa tai đỏ, cá lau kiếng mua từ chợ, việc thả có thể gây hại cho chính các sinh vật bản địa ở nơi thả. Nhiều con thả ra cũng chết nhanh vì không hợp nước, bị bắt lại ngay, hoặc vì đã kiệt sức sau khi bị nhốt.

Nhiều chùa, tổ chức và nhà nghiên cứu đã khuyến khích những cách làm khác: chỉ phóng sinh loài bản địa đúng nơi phù hợp theo hướng dẫn của cơ quan quản lý thuỷ sản, môi trường ở địa phương; hoặc chuyển tấm lòng ấy sang những việc như góp tiền bảo vệ một vùng đất ngập nước, làm sạch bờ sông. Bài viết này không bàn về giáo lý, chỉ nêu một điều về sinh thái học: loài ngoại lai thả ra tự nhiên có thể gây hại cho rất nhiều sinh vật khác.

Không nuôi nữa thì làm gì

1. Trả lại cửa hàng đã bán; nhiều cửa hàng sẵn lòng nhận lại.
2. Tặng người nuôi bể khác qua các hội nhóm nuôi cá, nuôi rùa.
3. Liên hệ cơ sở cứu hộ hoặc tổ chức bảo tồn ở địa phương với rùa và các con vật lớn.
4. Cây thuỷ sinh thừa: phơi khô rồi bỏ vào rác hoặc ủ phân, không xả xuống cống, mương.
5. Nước bể cũ: tưới cây trong vườn, không đổ ra ao hồ.
6. Trước khi mua: tìm hiểu con vật trưởng thành to bao nhiêu, sống bao lâu. Rùa tai đỏ có thể sống vài chục năm; cá lau kiếng có thể dài hơn ba gang tay.

Góc nhìn hôm nay: người nuôi bể là người giữ cửa

Hầu hết người nuôi bể yêu sinh vật. Chính vì vậy, họ là những người phù hợp nhất để hiểu rằng mỗi hệ sinh thái có tập hợp loài riêng, được hình thành qua hàng nghìn năm. Một cái bể là một thế giới tí hon do con người dựng nên; giữ cho thế giới đó không tràn ra ngoài là trách nhiệm của người dựng.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể tra Cơ sở dữ liệu loài xâm hại toàn cầu của IUCN, đọc văn bản về danh mục loài ngoại lai xâm hại của Việt Nam, hoặc các báo cáo của các viện nghiên cứu thuỷ sản về cá lau kiếng ở Nam Bộ. Nhắc lại một lần nữa: không thả cá cảnh, rùa tai đỏ, cá lau kiếng, ốc cảnh hay cây thuỷ sinh ra tự nhiên, dù với bất kỳ lý do gì.