Sau vụ phun tháng 8/1883, phần còn lại của đảo Krakatau ở eo biển Sunda bị vùi dưới lớp tro đá nóng dày hàng chục mét, gần như không còn sinh vật nào thấy được. Chín tháng sau, đoàn khảo sát chỉ tìm thấy một con nhện nhỏ. Ba năm sau đã có lớp vi khuẩn lam phủ tro và vài chục loài cây, phần lớn là dương xỉ và cây bờ biển; khoảng bốn, năm chục năm sau, rừng đã khép tán trên đảo Rakata. Krakatau trở thành bài học kinh điển về cách sự sống vượt biển để chiếm lại một vùng đất bị xoá sạch.
Vụ phun ngày 26–27/8/1883
Krakatau nằm giữa Java và Sumatra, trong eo biển Sunda, thuộc Indonesia ngày nay. Tháng 5/1883 núi bắt đầu hoạt động. Ngày 26 và 27/8, một chuỗi vụ nổ khổng lồ xé tung hòn đảo, tiếng nổ được ghi nhận ở những nơi cách hàng nghìn cây số. Khoảng hai phần ba đảo sụp vào lòng biển, tạo thành một hõm chảo ngầm. Sóng thần do vụ phun gây ra quét qua bờ biển Java và Sumatra, con số thiệt mạng chính thức thời đó là hơn 36.000 người, phần lớn do sóng thần.
Phần còn lại của đảo mẹ, gọi là Rakata, cùng hai đảo nhỏ lân cận là Sertung và Panjang bị phủ dày bởi dòng chảy tro đá nóng. Các nhà nghiên cứu thời đó đều cho rằng mọi cây cối, động vật trên ba đảo đã bị thiêu chết hoặc vùi lấp.
"Chỉ có một con nhện"
Tháng 5/1884, một đoàn khảo sát người Pháp do Edmond Cotteau dẫn đầu ghé Rakata. Ông ghi lại rằng dù tìm kỹ, đoàn chỉ thấy một con nhện rất nhỏ đang giăng tơ. Nhện con thường "bay" trên những sợi tơ dài theo gió, có thể đi hàng trăm cây số. Con nhện ấy hẳn là một kẻ du hành như vậy, đến một hòn đảo chưa có con mồi nào để bắt.
Năm 1886, nhà thực vật Hà Lan Melchior Treub, giám đốc vườn bách thảo Buitenzorg (nay là Bogor), lên đảo. Ông thấy mặt tro được phủ một lớp nhầy mỏng của vi khuẩn lam, những sinh vật vừa quang hợp vừa cố định được đạm từ không khí. Trên lớp "da sống" đó, bào tử dương xỉ nảy mầm. Ông đếm được chừng hai chục loài cây, phần đông là dương xỉ ở trong đảo và cây ven biển ở bãi cát.
Sự sống tới bằng đường nào
Krakatau cách bờ Java và Sumatra mỗi bên khoảng bốn chục cây số, xen giữa có vài đảo nhỏ làm "bàn đạp". Mọi loài quay lại đều phải vượt biển. Các nhà nghiên cứu sau này, đặc biệt là Ian Thornton, người tổng kết cả trăm năm khảo sát trong cuốn sách in năm 1996, phân loại theo phương tiện:
| Đường đi | Ai đi theo đường này | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Gió | Dương xỉ, rêu, lan, cỏ lau, cây họ cúc; nhện, côn trùng nhỏ | Bào tử và hạt rất nhẹ; tới sớm nhất, nhiều nhất về số loài lúc đầu |
| Biển | Rau muống biển, phi lao, bàng biển, cây chiếc, dừa | Hạt, quả nổi và chịu nước mặn; lập nên dải cây bờ biển |
| Động vật | Các loài sung, đa và cây có quả thịt, nhờ chim và dơi ăn quả mang tới | Đến sau, nhưng quyết định rừng bên trong đảo |
| Tự bơi, trôi | Kỳ đà nước, trăn, một số loài thằn lằn, chuột | Bơi qua biển hoặc bám theo bè gỗ, thân cây trôi |
Một chi tiết hay: tỷ lệ các nhóm thay đổi theo thời gian. Mấy chục năm đầu, cây đến theo gió và biển chiếm đa số. Khi có cây cho quả, chim và dơi bắt đầu ghé, mang hạt của những cây khác tới, và tỷ lệ cây nhờ động vật phát tán tăng dần. Sự sống tự mở đường cho thêm sự sống.
Từ đồng cỏ tới rừng
Diễn thế trên Rakata đi theo các bước khá rõ, được ghi lại qua các đợt khảo sát năm 1897, 1906, 1908, 1919, 1928–1934 và nhiều lần sau đó:
- 1884–1890: tro trần, lớp vi khuẩn lam, dương xỉ rải rác; bờ biển có vài cây trôi dạt.
- Cuối thập niên 1890: trong đảo là đồng cỏ cao xen dương xỉ; bờ biển có rừng phi lao thưa và cây bụi biển.
- Thập niên 1900–1910: cây gỗ ưa sáng bắt đầu xuất hiện, nhất là các loài sung, đa mà chim, dơi gieo hạt.
- Thập niên 1920–1930: rừng khép tán phủ phần lớn đảo, đồng cỏ thu hẹp; các loài chim rừng, dơi ăn quả đến định cư.
- Sau đó: rừng tiếp tục đổi thành phần loài, nhưng vẫn nghèo loài hơn nhiều so với rừng cùng độ cao trên Java.
Các loài sung, đa (chi Ficus) có vai trò then chốt. Chúng ra quả quanh năm, nuôi chim và dơi suốt những tháng các cây khác không có quả. Có nguồn ăn ổn định, động vật ở lại lâu hơn, thải hạt của nhiều loài khác. Không có sung, đa, rừng Krakatau sẽ hồi phục chậm hơn nhiều.
Có thật sự sạch sự sống không: một cuộc tranh luận
Năm 1929, nhà thực vật C. A. Backer viết một cuốn sách phê phán: ông cho rằng không ai chứng minh được Krakatau đã thật sự vô trùng sau năm 1883. Đoàn khảo sát năm 1884 chỉ đi một vài chỗ ở rìa đảo. Rễ hay hạt nằm sâu dưới tro, những chỗ tro mỏng hơn, đều có thể đã sống sót. Nếu vậy, đây không hẳn là diễn thế nguyên sinh mà có pha thứ sinh.
Phần lớn nhà nghiên cứu về sau, dựa vào độ dày và nhiệt độ của lớp tro, nghiêng về khả năng gần như mọi sinh vật đều chết. Nhưng câu hỏi "có gì sống sót không" không còn trả lời dứt khoát được, vì không ai khảo sát kỹ đúng lúc. Đây là bài học về phương pháp: muốn chứng minh một nơi bắt đầu từ số không, phải có mặt ngay từ đầu. Surtsey năm 1963 có được điều đó, Krakatau thì không.
Anak Krakatau: một đảo con liên tục khởi động lại
Năm 1927, một ngọn núi lửa mới trồi lên từ giữa hõm chảo cũ, được đặt tên Anak Krakatau, nghĩa là "con của Krakatau". Đảo này phun thường xuyên. Mỗi lần có thời gian yên, cây phi lao và cỏ lau mọc lên ở bờ đông, rồi một đợt phun mới lại thiêu rụi. Với nhà sinh thái, Anak Krakatau là một thí nghiệm lặp lại: cùng nguồn giống từ các đảo bên cạnh, cùng khí hậu, nhưng đồng hồ diễn thế liên tục bị đặt lại về không. Cuối năm 2018, một phần sườn đảo sụp xuống biển trong một đợt hoạt động mạnh, đảo nhỏ đi đáng kể.
Góc nhìn hôm nay
Quần đảo Krakatau nay là khu bảo tồn thiên nhiên, nằm trong Di sản thế giới Vườn quốc gia Ujung Kulon của Indonesia. Việc lên đảo bị hạn chế, phụ thuộc mức hoạt động của núi lửa. Người muốn đọc kỹ có thể tìm cuốn Krakatau: The Destruction and Reassembly of an Island Ecosystem của Ian Thornton, cuốn tổng kết đầy đủ nhất về sự hồi sinh của quần đảo.
Krakatau cũng là phép thử cho thuyết địa sinh học đảo của MacArthur và Wilson: số loài trên đảo tăng lên rồi có dừng ở một mức cân bằng không? Câu trả lời từ Krakatau phức tạp hơn lý thuyết: số loài cứ tăng, thành phần loài thay đổi liên tục theo diễn thế, cân bằng mới chỉ là một phần câu chuyện. Đó là chủ đề của bài về địa sinh học đảo trong cùng danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Núi lửa Krakatau phun năm nào?
Đợt phun lớn của Krakatau diễn ra ngày 26–27/8/1883, ở eo biển Sunda giữa Java và Sumatra, Indonesia. Khoảng hai phần ba đảo sụp xuống biển và sóng thần gây thiệt mạng hơn 36.000 người theo số liệu chính thức thời đó.
Sau vụ phun, sinh vật đầu tiên trên Krakatau là gì?
Năm 1884, đoàn khảo sát chỉ thấy một con nhện nhỏ, nhiều khả năng bay tới theo tơ. Năm 1886, Melchior Treub thấy lớp vi khuẩn lam phủ tro cùng khoảng hai chục loài cây, chủ yếu là dương xỉ và cây ven biển.
Bao lâu thì rừng mọc lại trên Krakatau?
Sau khoảng 20–30 năm đã có cây gỗ rải rác, và tới thập niên 1920–1930, tức khoảng bốn, năm chục năm sau vụ phun, rừng khép tán đã phủ phần lớn đảo Rakata. Rừng này vẫn ít loài hơn rừng tương tự trên Java.
Krakatau có thật sự bị xoá sạch sự sống không?
Phần lớn nhà khoa học cho rằng gần như mọi sinh vật đã chết dưới lớp tro nóng dày hàng chục mét. Tuy vậy, từ năm 1929 đã có ý kiến cho rằng không chứng minh được điều này, vì không ai khảo sát kỹ ngay sau vụ phun, nên vấn đề vẫn còn bỏ ngỏ.
Anak Krakatau là gì?
Anak Krakatau, nghĩa là "con của Krakatau", là đảo núi lửa mới trồi lên giữa hõm chảo cũ năm 1927. Đảo phun thường xuyên nên thảm thực vật trên đó liên tục bị thiêu rồi mọc lại.
