Ký sinh là gì: kẻ sống nhờ cũng giữ vai trò trong hệ sinh thái

Ký sinh là quan hệ trong đó một sinh vật (vật ký sinh) sống nhờ trên hoặc trong cơ thể sinh vật khác (vật chủ), lấy dinh dưỡng từ vật chủ và gây hại cho nó nhưng thường không giết ngay. Ký sinh trùng không chỉ là "kẻ ăn bám": chúng chiếm một phần lớn các mối nối trong lưới thức ăn, kìm số lượng các loài đông đúc, và có loài còn điều khiển hành vi vật chủ, chuyển năng lượng từ hệ này sang hệ khác. Ở một số vùng cửa sông, tổng khối lượng ký sinh trùng còn được đo là lớn hơn khối lượng chim săn mồi.

Ký sinh có ở khắp nơi

Nhiều nhà sinh học cho rằng lối sống ký sinh đã tiến hoá độc lập hàng trăm lần trong lịch sử sự sống, và rất có thể số loài ký sinh còn nhiều hơn số loài sống tự do — vì gần như mỗi loài động vật đều có vài loài ký sinh riêng của nó. Một con cá có thể mang sán trong ruột, giun tròn trong cơ, rận cá trên mang, động vật đơn bào trong máu.

Các kiểu ký sinh

Ký sinh khác quan hệ săn mồi ở chỗ kẻ săn mồi giết và ăn nhiều con mồi trong đời; còn vật ký sinh thường sống trên một hoặc vài vật chủ, lấy một phần dinh dưỡng và cần vật chủ sống càng lâu càng tốt. Ong ký sinh là trường hợp lưng chừng giữa hai kiểu. Quan hệ hai bên cùng có lợi (cộng sinh) là một đề tài riêng; ở đây chỉ bàn bên có lợi – bên bị hại.

Vòng đời nhiều vật chủ: những chuyến đi kỳ lạ

Nhiều ký sinh trùng cần đi qua hai, ba loài vật chủ mới hoàn thành vòng đời. Sán lá gan nhỏ ở người là ví dụ rất gần với Việt Nam:

1. Trứng sán theo phân người hoặc phân chó mèo xuống ao, hồ.
2. Ốc nước ngọt ăn trứng; trong ốc, sán sinh sản thành nhiều ấu trùng.
3. Ấu trùng rời ốc, bơi trong nước, chui vào thịt cá nước ngọt, nằm thành nang.
4. Người hoặc chó mèo ăn cá sống, cá chưa nấu chín (gỏi cá) thì nhiễm sán.

Hiểu vòng đời giúp cắt đứt nó: nấu chín cá, không dùng phân tươi nuôi cá. Ai có triệu chứng nghi nhiễm ký sinh trùng nên đến cơ sở y tế để xét nghiệm và điều trị, không tự mua thuốc tẩy.

Ký sinh trùng điều khiển vật chủ

Những phát hiện gây bất ngờ nhất là ký sinh trùng làm thay đổi hành vi vật chủ để tăng cơ hội tới vật chủ kế tiếp:

• Cá bị sán ở California: ở vùng đầm lầy ven biển Carpinteria (California), cá killifish nhiễm một loài sán bơi gần mặt nước, lật nghiêng thân để lộ bụng sáng. Nghiên cứu của Kevin Lafferty và Kimo Morris năm 1996 cho thấy cá nhiễm sán bị chim ăn nhiều hơn cá khoẻ hàng chục lần — và chim chính là vật chủ cuối của loài sán này.
• Chuột nhiễm Toxoplasma: thí nghiệm năm 2000 ở Anh cho thấy chuột nhiễm đơn bào này mất nỗi sợ tự nhiên với mùi nước tiểu mèo, có con còn bị mùi đó hấp dẫn. Mèo là vật chủ nơi Toxoplasma sinh sản hữu tính.
• Dế và giun cước: giun cước (giun tóc ngựa) lớn lên trong bụng dế, khi trưởng thành cần ra nước. Dế nhiễm giun có xu hướng nhảy xuống suối, ao; giun chui ra.
• Kiến và nấm: một số loài nấm thuộc chi Ophiocordyceps ở rừng nhiệt đới khiến kiến nhiễm nấm bò lên lá ở độ cao, độ ẩm vừa đúng, cắn chặt gân lá rồi chết; nấm mọc ra từ đầu kiến, phát tán bào tử xuống những con kiến bên dưới.

Vai trò của ký sinh trong hệ sinh thái

Chiếm phần lớn các mối nối trong lưới thức ăn

Khi Kevin Lafferty và đồng nghiệp đưa ký sinh trùng vào lưới thức ăn của một vùng đầm lầy cửa sông (công bố năm 2006), họ thấy ký sinh trùng tham gia vào phần lớn các mối nối. Nhiều sơ đồ lưới thức ăn cũ bỏ qua chúng, nên thiếu hẳn một nửa bức tranh.

Khối lượng không hề nhỏ

Năm 2008, nhóm của Armand Kuris cân toàn bộ sinh vật ở ba vùng cửa sông ở California và Baja California (Mexico), tính cả ký sinh trùng. Kết quả: ở các vùng này, tổng sinh khối ký sinh trùng — chủ yếu là sán lá trong ốc — cao hơn tổng sinh khối của chim, vốn là kẻ săn mồi đầu bảng ở đó.

Chuyển năng lượng giữa các hệ

Ở một vùng rừng núi bán đảo Kii (Nhật Bản), nghiên cứu công bố năm 2011 cho thấy những con dế, châu chấu bị giun cước điều khiển nhảy xuống suối đã trở thành một nguồn thức ăn lớn cho cá hồi suối — chiếm khoảng 60% năng lượng cá hồi thu nhận cả năm. Ký sinh trùng nối rừng với suối.

Kìm loài đông đúc

Ký sinh trùng và mầm bệnh lây lan nhanh hơn khi vật chủ đông. Vì vậy chúng là một nhân tố phụ thuộc mật độ, kìm những loài có nguy cơ bùng nổ và giữ chỗ cho các loài khác.

Ký sinh trùng cũng cần được bảo tồn?

Nghe lạ, nhưng nhiều nhà sinh thái nghĩ vậy. Khi một loài vật chủ hiếm đi, những ký sinh trùng chỉ sống trên nó cũng biến mất theo — và thường không ai để ý. Câu chuyện hay được nhắc là loài rận chỉ sống trên kền kền California: trong chương trình nhân nuôi cứu kền kền thập niên 1980, chim được làm sạch rận, và loài rận này từ đó không còn được tìm thấy. Một số nhà khoa học hiện kêu gọi đánh giá cả tình trạng ký sinh trùng khi lập kế hoạch bảo tồn, vì chúng mang thông tin về lịch sử tiến hoá và giữ vai trò trong hệ sinh thái.

Tất nhiên, điều này không áp dụng cho ký sinh trùng gây bệnh cho người và vật nuôi; phòng và chữa bệnh vẫn là việc cần làm.

Góc nhìn hôm nay: nhìn ký sinh bằng con mắt sinh thái

Lần tới khi thấy dây tơ hồng vàng óng phủ trên bụi cây ven đường, hay một khóm tầm gửi trên cây sấu, cây gạo trong phố, hãy thử nhìn như một nhà sinh thái: cây chủ nào, có chim nào tới ăn quả tầm gửi (các loài chim sâu nhỏ ăn quả rồi "gieo" hạt tầm gửi qua phân lên cành khác; hoa tầm gửi lại có chim hút mật ghé), cây chủ có còn khoẻ không. Một khóm tầm gửi là cả một mạng quan hệ nhỏ.

Về sức khoẻ: ăn chín uống sôi, rửa tay, tẩy giun định kỳ theo hướng dẫn của cơ sở y tế; khi nuôi chó mèo nên đưa đi khám thú y định kỳ.

Đọc thêm: cuốn Parasite Rex (Carl Zimmer, 2000) viết về thế giới ký sinh rất cuốn hút; chương về ký sinh và bệnh trong Ecology của Begon, Townsend và Harper.