Sói xám được thả lại vào Vườn quốc gia Yellowstone (Mỹ) mùa đông 1995–1996, sau khoảng 70 năm vắng bóng. Sự trở lại này góp phần làm đàn nai sừng tấm (elk) giảm và đổi chỗ kiếm ăn, nhờ đó ở một số nơi cây liễu, cây dương mọc lại và hải ly có thêm thức ăn — một ví dụ về dây chuyền dinh dưỡng (tác động lan từ kẻ săn mồi xuống thực vật). Nhưng mức độ của hiệu ứng này vẫn còn tranh luận: sói không phải nguyên nhân duy nhất, và chuyện "sói làm sông đổi dòng" là cách kể phóng đại.
Yellowstone mất sói như thế nào
Yellowstone, vườn quốc gia đầu tiên trên thế giới (thành lập năm 1872), trải qua ba bang Wyoming, Montana và Idaho. Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, sói bị coi là thú hại. Chính quyền liên bang và người chăn nuôi săn, bẫy, đánh thuốc độc sói ở khắp miền Tây nước Mỹ, kể cả bên trong vườn. Tới giữa thập niên 1920, những con sói cuối cùng trong Yellowstone bị giết; tài liệu thường dẫn mốc năm 1926.
Không còn sói, nai sừng tấm ở vùng đồng cỏ phía bắc vườn tăng mạnh. Trong nhiều thập niên, ban quản lý vườn phải tự giảm đàn bằng cách bắn hoặc bắt chuyển đi, rồi tới cuối thập niên 1960 thì dừng biện pháp này. Các nhà nghiên cứu ghi nhận cây liễu, cây dương rung ven suối gần như không còn cây non: hễ mọc lên là bị nai gặm.
Đưa sói trở về: 1995–1996
Sau nhiều năm tranh luận công khai, tháng 1 năm 1995, 14 con sói bắt ở tỉnh Alberta (Canada) được đưa vào Yellowstone, nhốt tạm trong chuồng rộng để quen với vùng đất mới rồi mới thả. Năm 1996 thêm 17 con từ tỉnh British Columbia. Tổng cộng 31 con là "vốn" ban đầu. Sói sinh sản nhanh hơn dự tính; chỉ vài năm sau đã có nhiều bầy tự lập lãnh thổ. Số sói trong vườn từ đó tới nay lên xuống theo năm, những năm gần đây thường quanh khoảng một trăm con, chia thành nhiều bầy.
Những thay đổi được ghi nhận
| Đối tượng | Thay đổi sau khi có sói | Độ chắc chắn |
|---|---|---|
| Nai sừng tấm vùng phía bắc | Giảm mạnh, từ gần 20.000 con đầu thập niên 1990 xuống còn vài nghìn con trong thập niên 2010 | Chắc chắn về số đếm; nguyên nhân có nhiều yếu tố |
| Sói đồng (coyote) | Giảm ở những vùng có sói, vì sói giết và đuổi chúng | Khá chắc |
| Thú ăn xác (quạ, đại bàng đầu trắng, gấu) | Có thêm nguồn xác nai quanh năm, nhất là cuối đông | Khá chắc |
| Cây liễu, cây dương ven suối | Mọc lại ở một số đoạn suối, không đồng đều; nhiều nơi vẫn chưa hồi phục | Còn tranh luận về mức độ |
| Hải ly | Số đàn tăng ở vùng phía bắc | Có, nhưng một phần nhờ hải ly được thả ở khu rừng lân cận ngoài vườn |
| Dòng chảy của sông | Câu chuyện phổ biến nói sông "đổi dòng"; bằng chứng đo đạc cho tác động trên diện rộng là yếu | Phóng đại |
Câu chuyện đẹp: "sinh thái học của nỗi sợ"
Đầu những năm 2000, hai nhà nghiên cứu William Ripple và Robert Beschta (Đại học bang Oregon) công bố nhiều bài báo cho rằng sói không chỉ giảm số nai mà còn làm nai sợ. Nai tránh những chỗ dễ bị phục kích như khe suối hẹp, bãi bồi ven sông nhiều cây che tầm nhìn. Nai ít đứng gặm lâu ở đó, nên liễu và dương có cơ hội mọc cao vượt tầm miệng nai. Cây ven suối nhiều lên thì bờ ít lở, chim hót có chỗ làm tổ, hải ly có cành để ăn và đắp đập; đập hải ly tạo ao, ao nuôi ếch, cá, côn trùng nước.
Khái niệm "cảnh quan của nỗi sợ" — con mồi thay đổi hành vi vì nguy cơ bị săn, chứ không chỉ vì bị ăn — trở thành một đề tài lớn trong sinh thái học. Năm 2014, một đoạn phim ngắn kể chuyện sói "thay đổi cả dòng sông" lan truyền trên mạng với hàng chục triệu lượt xem, đưa Yellowstone thành biểu tượng của dây chuyền dinh dưỡng.
Câu chuyện thật: phức tạp hơn nhiều
Các nhà sinh thái khác, kể cả những người nghiên cứu sói lâu năm ở Yellowstone, đã chỉ ra nhiều điểm cần thận trọng:
- Nai giảm vì nhiều lý do. Cùng thời gian đó, gấu xám và gấu đen ăn nhiều nai con hơn, báo sư tử (cougar) quay về vùng này, con người săn nai ở ngoài ranh giới vườn, và có những năm hạn hán, mùa đông khắc nghiệt. Tách riêng phần của sói rất khó.
- Nỗi sợ có giới hạn. Một số nghiên cứu theo dõi nai bằng vòng cổ định vị cho thấy nai né sói chủ yếu vào lúc sói hay đi săn (sáng sớm, chạng vạng), còn ban ngày vẫn ra chỗ cũ ăn. Một nghiên cứu năm 2010 trên nhiều điểm cây dương thấy cây non vẫn bị gặm nặng bất kể nơi đó "nguy hiểm" hay không.
- Không quay về được như xưa ngay. Bảy thập niên không sói, hải ly biến mất, đập vỡ, suối đào sâu lòng, mực nước ngầm hạ. Nhiều đoạn suối giờ khô hơn trước, liễu khó mọc lại dù nai có giảm. Hệ sinh thái có "trí nhớ" — đổi lại một mắt xích không đưa nó về đúng trạng thái cũ.
- Hải ly có nguồn khác. Từ cuối thập niên 1980 đến cuối thập niên 1990, cơ quan lâm nghiệp đã thả hải ly ở khu rừng quốc gia giáp vườn; một phần hải ly ở Yellowstone có thể đến từ đó.
Tranh luận vẫn tiếp diễn sang những năm 2020, với các bài báo đo lại chiều cao, thể tích tán liễu và phản biện về phương pháp. Kết luận an toàn nhất hiện nay: sói là một lực quan trọng trong việc tái cấu trúc hệ sinh thái Yellowstone, tác động có thật nhưng không đồng đều, và đan xen với nhiều yếu tố khác.
Dây chuyền dinh dưỡng là gì, nói gọn
Thuật ngữ trophic cascade mô tả hiện tượng: thay đổi ở đỉnh chuỗi thức ăn lan xuống các bậc dưới, xen kẽ tăng – giảm. Có sói → nai giảm → cây tăng. Không sói → nai tăng → cây giảm. Ví dụ khác đã được chứng minh rõ hơn Yellowstone là rái cá biển – nhím biển – tảo bẹ ở Thái Bình Dương, và các thí nghiệm thêm bớt cá dữ trong hồ nước ngọt.
Điểm đáng giá nhất của Yellowstone không phải là câu chuyện đẹp, mà là bài học về khoa học: một hiện tượng có thật dễ bị kể quá lên khi đi từ phòng thí nghiệm ra mạng xã hội. Đọc tin sinh thái học, nên hỏi: số liệu ở đâu, đo bao nhiêu nơi, có ai phản biện không.
Góc nhìn hôm nay: bài học cho những nơi khác
Yellowstone thường được dẫn khi bàn về tái hoang dã — đưa loài săn mồi lớn về chỗ cũ. Ở châu Âu, sói tự quay về nhiều vùng của Đức, Pháp, Ý trong mấy chục năm qua. Mỗi nơi có điều kiện riêng: mật độ người, gia súc, mạng đường sá. Chuyện có thả lại loài săn mồi hay không là quyết định của từng cộng đồng, cần cân nhắc cả sinh thái lẫn đời sống người dân quanh đó.
Đọc thêm: sách Yellowstone Wolves: Science and Discovery in the World's First National Park (Smith, Stahler và MacNulty biên tập, 2020) tập hợp nghiên cứu của chính nhóm theo dõi sói trong vườn; các bài tổng quan về trophic cascade trong sách Ecology của Begon và cộng sự. Trang của Cơ quan Vườn quốc gia Mỹ về Yellowstone có số đếm sói, nai hằng năm.
Câu hỏi thường gặp
Sói được thả lại vào Yellowstone năm nào?
Sói được thả lại vào mùa đông 1995–1996: 14 con từ Alberta (Canada) năm 1995 và 17 con từ British Columbia năm 1996. Trước đó sói đã bị tiêu diệt khỏi vườn từ giữa thập niên 1920.
Sói có thật sự làm sông ở Yellowstone đổi dòng không?
Đây là cách kể phóng đại từ một đoạn phim lan truyền năm 2014. Sói góp phần làm nai giảm và cây ven suối mọc lại ở một số nơi, nhưng bằng chứng về việc dòng sông thay đổi trên diện rộng là yếu và còn tranh luận.
Dây chuyền dinh dưỡng là gì?
Là hiện tượng thay đổi ở loài săn mồi đầu bảng lan xuống nhiều bậc dưới trong chuỗi thức ăn. Ví dụ: thêm sói thì nai giảm, nai giảm thì cây non có cơ hội mọc lại.
Vì sao nai sừng tấm ở Yellowstone giảm?
Có nhiều nguyên nhân cùng lúc: sói, gấu xám, gấu đen và báo sư tử ăn nai; con người săn nai ngoài ranh giới vườn; hạn hán và mùa đông khắc nghiệt. Sói là một phần quan trọng nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.
"Cảnh quan của nỗi sợ" nghĩa là gì?
Là ý tưởng con mồi thay đổi chỗ ăn và cách ăn vì sợ bị săn, chứ không chỉ vì bị ăn thịt. Ở Yellowstone, nai được cho là tránh một số khe suối có sói; tuy vậy nghiên cứu sau cho thấy hiệu ứng này yếu hơn và phụ thuộc giờ trong ngày.
