Bãi bồi mũi Cà Mau là dải bùn mới do phù sa sông Mê Kông theo dòng hải lưu ven bờ dạt xuống phía nam rồi lắng đọng, chủ yếu ở phía tây mũi đất. Trên lớp bùn non ấy, cây mấm là kẻ tiên phong: rễ thở chi chít của nó giữ bùn, làm bãi cao thêm; khi đất đủ chắc, cây đước tới sau và dần thay mấm. Đây là một trong những ví dụ diễn thế nguyên sinh rõ nhất ở Việt Nam, nơi đất và rừng cùng lớn lên theo năm tháng.
Đất từ đâu tới
Mũi Cà Mau là điểm cực nam trên đất liền Việt Nam, thuộc xã Đất Mũi, tỉnh Cà Mau. Bản thân cả bán đảo Cà Mau là đất trẻ, hình thành trong vài nghìn năm gần đây từ phù sa sông Mê Kông. Nhưng mũi đất không nằm ngay cửa sông. Vậy phù sa đến bằng cách nào?
Câu trả lời nằm ở dòng chảy ven bờ. Phù sa từ các cửa sông Tiền, sông Hậu đổ ra biển Đông, một phần lớn bị sóng và dòng hải lưu ven bờ đẩy dọc theo bờ biển về phía tây nam, nhất là trong mùa gió đông bắc. Khi dòng nước vòng qua mũi Cà Mau sang phía vịnh Thái Lan, nơi sóng yếu và nước lặng hơn, phù sa lắng xuống. Vì vậy bờ phía tây và chóp mũi thường được bồi, trong khi nhiều đoạn bờ phía đông lại bị sóng biển Đông xói lở.
Tốc độ bồi thay đổi theo từng đoạn và từng thời kỳ. Báo chí và tài liệu địa phương thường nhắc tới con số vài chục mét, có nơi gần trăm mét mỗi năm ở một số đoạn phía tây mũi. Các nghiên cứu viễn thám gần đây cho thấy bức tranh phức tạp hơn: có đoạn vẫn bồi, có đoạn đã chững lại hoặc chuyển sang xói khi lượng phù sa sông Mê Kông đổ về giảm.
Bãi bùn non: một nơi khắc nghiệt
Bãi bồi mới nổi lên khi triều xuống, chìm khi triều lên. Bùn rất mềm, lún tới đầu gối, gần như không có oxy chỉ vài centimet dưới mặt. Nước mặn, sóng đánh hằng ngày, nắng gắt lúc triều cạn. Hạt giống của cây trên cạn rơi xuống đây sẽ thối hoặc bị sóng cuốn. Chỉ một số rất ít loài có bộ "đồ nghề" riêng mới bám nổi.
Nhưng bùn non lại giàu dinh dưỡng. Phù sa mang theo chất hữu cơ, tảo silic phủ một lớp nâu trên mặt bùn, nuôi hàng triệu con còng, cua nhỏ, giun nhiều tơ, cá thòi lòi. Ngay từ giai đoạn chưa có cây, bãi bồi đã là chỗ kiếm ăn của chim lội và cò.
Cây mấm: kẻ đặt chân đầu tiên
Cây mấm, đặc biệt là mấm trắng (Avicennia alba), là loài tiên phong điển hình trên bãi bồi Cà Mau. Nó có ba "vũ khí":
- Rễ thở: từ rễ ngang chạy dưới bùn mọc lên hàng nghìn rễ nhỏ như những chiếc đũa cắm ngược, nhô lên khỏi mặt bùn để lấy oxy. Rừng rễ thở này làm chậm dòng nước khi triều rút, khiến phù sa lắng xuống nhiều hơn.
- Trụ mầm nảy sẵn: hạt mấm nảy mầm ngay khi còn trên cây hoặc vừa rụng, trôi theo nước và cắm rễ chỉ trong vài ngày khi gặp chỗ bùn hợp. Không cần thời gian ngủ, không phải chờ.
- Chịu mặn: lá mấm có tuyến tiết muối; sờ mặt lá thấy những hạt tinh thể muối nhỏ. Cây sống được ở độ mặn cao và chịu ngập triều lâu.
Một hàng mấm non mọc ở mép bãi không chỉ chiếm chỗ mà còn thay đổi chỗ ấy. Rễ thở bẫy bùn, lá rụng thêm chất hữu cơ, bãi được nâng cao từng chút. Đó là cơ chế "tạo thuận lợi" của diễn thế: loài tiên phong chuẩn bị đất cho loài tới sau.
Đước tới sau, mấm lùi ra biển
Khi bãi đã cao hơn, ngập ít giờ hơn mỗi ngày và bùn chắc hơn, cây đước (Rhizophora apiculata) bắt đầu chen vào. Trụ mầm của đước dài, nặng, cắm thẳng xuống bùn khi rụng, nhưng cần nền đủ chắc để đứng được. Đước lớn nhanh, cao hơn mấm, tán dày. Mấm ưa sáng, không chịu được bóng, nên dần lùi về mép biển, nơi đất mới đang hình thành tiếp.
Kết quả là theo hướng từ biển vào đất liền, ta thấy những dải cây nối nhau, mỗi dải tương ứng một giai đoạn diễn thế. Mép ngoài cùng là mấm non trên bùn mới; vào trong là đước; sâu hơn, nơi đất đã cao, ít ngập, là các loài cây chịu ngập ít hơn, cây bụi, dương xỉ ráng. Như ở bờ một cái hồ, nhìn từ ngoài vào trong là thấy cả quá trình theo thời gian.
| Dải từ biển vào | Điều kiện | Cây và con chiếm ưu thế | Giai đoạn diễn thế |
|---|---|---|---|
| Bãi bùn trống | Ngập mỗi kỳ triều, bùn rất mềm | Tảo silic, còng, cá thòi lòi, giun nhiều tơ | Trước tiên phong |
| Mép mấm non | Ngập nhiều giờ mỗi ngày | Mấm trắng, mấm biển | Tiên phong |
| Dải đước | Ngập ít giờ hơn, bùn chắc | Đước, xen một ít mấm già | Giữa |
| Đất cao phía trong | Chỉ ngập khi triều cường | Cây bụi chịu mặn, dương xỉ ráng, chà là biển | Muộn, chuyển dần sang đất liền |
Động vật cũng nối nhau tới
Song song với cây là sự thay đổi của động vật. Bãi bùn trống là thế giới của còng gió, còng đỏ, cá thòi lòi nhảy trên mặt bùn. Khi có mấm, có rễ, có lá rụng, những loài cua ăn lá, ốc bám rễ, tôm cá con tìm chỗ nấp xuất hiện nhiều hơn. Rừng đước dày là nơi chim làm tổ, khỉ, rái cá kiếm ăn ven lạch. Lá cây rụng xuống được cua, vi khuẩn phân nhỏ, thành vụn hữu cơ nuôi tôm, cá con, rồi theo nước triều ra biển. Vai trò "vườn ươm" của rừng ngập mặn đối với nghề cá ven biển là chủ đề riêng của danh mục hệ sinh thái Việt Nam.
Một diễn thế đi kèm với xói lở
Bãi bồi mũi Cà Mau không chỉ có một chiều. Ở bờ đông, nhiều đoạn bị sóng biển Đông gặm vào, cây đước già bật gốc đổ ra biển. Ở bờ tây, đất mới nổi lên. Mỗi đoạn bờ là một cán cân giữa phù sa đến và sóng lấy đi. Khi phù sa ít đi, cán cân nghiêng về phía xói, và chuỗi diễn thế có thể chạy ngược: rừng mất đất, bãi bùn bị cuốn trôi.
Điều này cho thấy diễn thế không chỉ là chuyện sinh vật. Nó phụ thuộc vào những dòng chảy rất lớn: lượng phù sa của cả một con sông dài hàng nghìn cây số, sức sóng của hai vùng biển, mực nước biển. Cây mấm tiên phong chỉ làm được việc của nó khi có bùn để bám.
Góc nhìn hôm nay
Vùng mũi Cà Mau nay là vườn quốc gia, đồng thời thuộc Khu dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau được UNESCO công nhận và là một khu Ramsar. Du khách tới cột mốc tọa độ, đi trên cầu gỗ xuyên rừng, có thể thấy tận mắt bãi bồi lúc triều xuống, hàng mấm non ở mép ngoài và rễ thở chi chít trên bùn.
- Đi vào lúc triều thấp để thấy rõ rễ thở và bãi bùn; hỏi lịch con nước ở địa phương.
- Không tự ý lội ra bãi bùn: bùn lún sâu, triều lên nhanh, rất nguy hiểm.
- Chỉ ngắm và chụp ảnh còng, cá thòi lòi, không bắt mang về.
- Không bẻ trụ mầm đước, mấm làm kỷ niệm: mỗi trụ mầm là một cây tương lai của bãi bồi.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm các công trình về rừng ngập mặn Việt Nam của Phan Nguyên Hồng, người dành cả đời nghiên cứu hệ sinh thái này, và các báo cáo của Khu dự trữ sinh quyển Mũi Cà Mau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mũi Cà Mau được bồi đắp hằng năm?
Phù sa sông Mê Kông đổ ra biển Đông bị sóng và dòng chảy ven bờ đẩy về phía tây nam, nhất là mùa gió đông bắc. Khi vòng qua mũi Cà Mau sang phía vịnh Thái Lan, nước lặng hơn nên phù sa lắng xuống, bồi thêm đất ở bờ tây và chóp mũi.
Cây tiên phong trên bãi bồi Cà Mau là cây gì?
Cây mấm, đặc biệt là mấm trắng, là loài tiên phong trên bãi bùn non. Rễ thở của mấm giữ bùn và làm bãi cao dần, tạo điều kiện cho cây đước tới sau.
Vì sao đước mọc sau mấm?
Trụ mầm đước nặng, cần nền bùn đủ chắc và ít ngập hơn mới đứng được. Khi mấm đã giữ bùn làm bãi cao lên, đước vào được, lớn nhanh và che bóng làm mấm ưa sáng lùi dần ra mép biển.
Mũi Cà Mau mỗi năm lấn ra biển bao nhiêu mét?
Tốc độ bồi khác nhau theo từng đoạn và từng thời kỳ; tài liệu địa phương thường nêu vài chục mét, có nơi gần trăm mét mỗi năm ở một số đoạn phía tây. Trong khi đó nhiều đoạn bờ phía đông bị xói lở, và tốc độ bồi chung có xu hướng chậm lại khi phù sa giảm.
Bãi bồi mũi Cà Mau là diễn thế nguyên sinh hay thứ sinh?
Bãi bồi mới là diễn thế nguyên sinh, vì sinh vật tới định cư trên một nền đất hoàn toàn mới chưa từng có quần xã. Còn những nơi rừng bị chặt rồi mọc lại trên đất cũ là diễn thế thứ sinh.
