Đảo trên trời: vì sao đỉnh núi cô lập sinh ra nhiều loài đặc hữu

"Đảo trên trời" là cách gọi những đỉnh núi cao có khí hậu mát, ẩm, bị bao quanh bởi vùng đất thấp nóng hoặc khô mà sinh vật ưa lạnh không vượt qua được. Với các loài ấy, mỗi đỉnh núi là một hòn đảo giữa "biển" đất thấp. Bị cách ly qua hàng nghìn tới hàng triệu năm, quần thể trên từng đỉnh đi theo con đường riêng và có thể thành loài đặc hữu, chỉ có trên đúng một khối núi. Cao nguyên Lâm Viên quanh Đà Lạt và khối núi Ngọc Linh là những "đảo trên trời" của Việt Nam.

Hòn đảo không có nước bao quanh

Tên gọi này phổ biến từ cuốn sách năm 1967 của Weldon Heald viết về dãy núi Chiricahua ở đông nam bang Arizona, Mỹ. Ở vùng biên giới Mỹ – Mexico, vài chục dãy núi nhô lên khỏi sa mạc và đồng cỏ khô. Đứng dưới chân là xương rồng, thằn lằn sa mạc; leo lên vài nghìn mét là rừng sồi, rừng thông, rồi rừng linh sam mát lạnh có sóc, kỳ giông và chim rừng núi. Giữa các đỉnh núi ấy là vùng thấp nóng, khô, rộng hàng chục cây số, mà con sóc rừng thông hay con kỳ giông ưa ẩm không đời nào đi qua nổi.

Với chúng, mỗi dãy núi là một hòn đảo thật sự. Thuyết địa sinh học đảo của MacArthur và Wilson áp dụng được: đỉnh núi to và cao chứa nhiều loài hơn đỉnh nhỏ; đỉnh gần các khối núi lớn có nhiều loài hơn đỉnh đơn độc.

Băng hà kéo xuống, ấm lên đẩy lên

Vì sao những loài giống nhau lại có mặt trên nhiều đỉnh núi cách xa nhau, nếu chúng không vượt qua được đất thấp? Câu trả lời nằm ở lịch sử khí hậu. Trong hai triệu năm qua, Trái Đất trải qua nhiều chu kỳ băng hà. Vào thời kỳ lạnh, gần nhất là khoảng 20.000 năm trước, các đai khí hậu trên núi bị kéo xuống thấp hàng trăm tới cả nghìn mét. Rừng mát lan xuống thung lũng, nối các khối núi với nhau. Sinh vật ưa lạnh tự do đi lại.

Khi khí hậu ấm lên, rừng mát rút dần lên cao, sinh vật đi theo. Đến một lúc, các dải rừng trên những đỉnh khác nhau tách rời. Mỗi quần thể bị nhốt trên một đỉnh. Qua nhiều chu kỳ nối rồi tách như vậy, có quần thể tách đủ lâu để thành loài riêng, có quần thể chỉ khác nhẹ thành phân loài. Những đỉnh núi thành nơi trú ẩn của các loài từ thời băng hà, giống như những hòn đảo mang theo một mảnh quá khứ.

Những đảo trên trời nổi tiếng

Tên tỉnh theo địa giới sau sáp nhập năm 2025: khối Ngọc Linh nằm giữa tỉnh Quảng Ngãi (gồm Kon Tum cũ) và thành phố Đà Nẵng (gồm Quảng Nam cũ).

Tepui: những hòn đảo cổ nhất

Các núi bàn tepui ở vùng Guiana, Nam Mỹ, là những khối sa thạch rất cổ, đỉnh phẳng như mặt bàn, vách đứng cao hàng trăm mét. Roraima, tepui nổi tiếng nhất, cao khoảng 2.800 m. Trên đỉnh, mưa gần như ngày nào cũng có, đá trơ rửa trôi hết dinh dưỡng. Cây cối phải tìm đạm ở chỗ khác: nhiều loài là cây ăn côn trùng như nắp ấm Heliamphora, cây gọng vó, cây bắt ruồi bằng lá dính.

Vì bị cách ly lâu, tỷ lệ loài đặc hữu trên các tepui rất cao, nhiều loài chỉ có trên một hoặc vài đỉnh. Cảnh quan kỳ lạ này từng là nguồn cảm hứng cho tiểu thuyết Thế giới đã mất của Arthur Conan Doyle năm 1912. Tuy vậy, nghiên cứu di truyền gần đây cho thấy nhiều loài trên tepui không cổ như người ta tưởng: một số đã lên đỉnh trong các thời kỳ lạnh gần đây, khi đai rừng mát hạ thấp. Các đỉnh tepui là đảo cổ, nhưng không hoàn toàn đóng kín.

Đảo trên trời của Việt Nam

Cao nguyên Lâm Viên, quanh Đà Lạt và núi Langbiang, cao khoảng 1.500–2.100 m, có khí hậu mát quanh năm. Giữa nó và các khối núi cao khác là vùng thấp nóng hơn. Nhiều loài chim ở đây chỉ có trên cao nguyên này hoặc vùng lân cận, ví dụ khướu Langbiang và mi Langbiang. Loài mi Langbiang từng không được ghi nhận suốt nhiều chục năm, tới năm 1994 mới được tìm thấy lại. Vùng núi này nay là một phần của Khu dự trữ sinh quyển Langbiang được UNESCO công nhận năm 2015.

Xa hơn về phía bắc là khối núi Ngọc Linh, đỉnh cao khoảng 2.600 m, cao nhất Tây Nguyên. Ở độ cao lớn, rừng mây ẩm quanh năm. Năm 1999, các nhà điểu học mô tả một loài khướu mới cho khoa học, đặt tên khướu Ngọc Linh. Loài sâm Ngọc Linh, được mô tả năm 1985, mọc tự nhiên dưới tán rừng ở độ cao lớn của khối núi này. Sâm mọc hoang là loài nguy cấp, được pháp luật bảo vệ; sâm bày bán là sâm trồng có nguồn gốc rõ ràng.

Dãy Hoàng Liên Sơn với Fansipan cũng là một "đảo trên trời" lớn ở phía bắc, nơi có đai ôn đới duy nhất của Việt Nam và nhiều loài thực vật chỉ gặp ở độ cao lớn.

Cầu thang dẫn tới tuyệt chủng

Đảo trên trời là nơi đặc biệt nhạy cảm với khí hậu ấm lên. Khi nhiệt độ tăng, các loài ưa lạnh phải dịch lên cao để giữ khí hậu quen thuộc. Nhưng đỉnh núi có giới hạn: càng lên cao diện tích càng nhỏ, và tới đỉnh thì hết đường. Các nhà sinh thái gọi hiện tượng này bằng một hình ảnh: "cầu thang cuốn dẫn tới tuyệt chủng".

Một nghiên cứu công bố năm 2018 trên một sườn núi ở Peru so sánh phân bố chim với dữ liệu khảo sát từ năm 1985 và thấy nhiều loài đã dịch lên cao; những loài vốn sống sát đỉnh bị thu hẹp mạnh, một số không còn ghi nhận được. Ở vùng Great Basin của Mỹ, loài thỏ cộc pika ưa lạnh đã biến mất khỏi một số khối núi thấp so với ghi chép đầu thế kỷ 20. Mức độ và nguyên nhân cụ thể ở từng nơi vẫn còn được tranh luận, nhưng xu hướng chung được nhiều nghiên cứu ghi nhận.

Sóc đỏ núi Graham ở Arizona là ví dụ cho sự mong manh của đảo trên trời. Quần thể của nó chỉ có trên một dãy núi, dao động ở mức vài trăm con và sụt giảm mạnh sau những vụ cháy rừng lớn. Một vụ cháy, một mùa hạn dài có thể đe doạ cả một loài.

Góc nhìn hôm nay

Muốn thấy một "đảo trên trời" ở Việt Nam, Đà Lạt và núi Langbiang là nơi dễ tới nhất. Đi sáng sớm, lên các đường mòn có hướng dẫn viên, đem theo ống nhòm để nghe và tìm chim; đừng phát loa gọi chim, đừng tìm tổ. Ở Sa Pa, các tuyến lên Fansipan cho thấy đai cao rõ rệt. Đừng hái cây, đào cây con, mua cây rừng hay sâm mọc hoang mang về.

Với người đọc muốn đi sâu, các nghiên cứu về chim đặc hữu cao nguyên Lâm Viên đăng trên các tạp chí điểu học, cùng các bài tổng hợp về "sky islands" vùng biên giới Mỹ – Mexico, là nơi khởi đầu tốt. Ý tưởng chung về loài trên đảo và đỉnh núi có trong cuốn The Song of the Dodo của David Quammen.