Sông uốn khúc và hồ móng ngựa hình thành thế nào, sinh vật nào sống ở đó

Sông uốn khúc hình thành vì dòng nước chảy nhanh hơn và xói mạnh ở bờ lõm phía ngoài khúc quanh, còn ở bờ lồi phía trong nước chậm lại và bồi cát bùn. Cứ thế, khúc quanh ngày càng cong, cho tới khi hai đoạn sông gần chạm nhau; một trận lũ cắt thẳng qua cổ khúc quanh, đoạn cong cũ bị bỏ lại thành một hồ nước hình vành móng ngựa. Bờ lở, bãi bồi và hồ móng ngựa là ba nơi ở rất khác nhau, mỗi nơi nuôi một cộng đồng sinh vật riêng.

Vì sao sông không chảy thẳng

Trên đồng bằng thoai thoải, gần như không có con sông tự nhiên nào chảy thẳng lâu dài. Chỉ cần một chỗ bờ hơi lõm, một bãi cát nhỏ làm dòng chảy lệch đi, nước sẽ dồn vào một bên bờ. Ở khúc quanh, nước phía ngoài phải đi quãng đường dài hơn nên chảy nhanh hơn, xói vào chân bờ. Đồng thời, dòng nước ở khúc quanh xoáy theo hình xoắn ốc: mặt nước bị đẩy ra bờ ngoài, nước dưới đáy chảy ngược vào bờ trong, mang theo cát bùn bỏ lại ở đó.

Kết quả là bờ ngoài bị ăn lở thành vách dựng, còn bờ trong được bồi thành bãi thoải. Người Việt có câu "bên lở bên bồi" để tả đúng hiện tượng này. Năm qua năm, bờ lở lùi dần, bãi bồi tiến theo, cả khúc quanh dịch chuyển ngang và ra phía hạ lưu. Một con sông uốn khúc giống như một con rắn từ từ trườn trên đồng bằng của chính nó.

Các nhà địa mạo đo độ uốn khúc bằng tỷ số giữa chiều dài thực của dòng sông và khoảng cách đường thẳng giữa hai điểm. Tỷ số trên khoảng 1,5 được coi là sông uốn khúc rõ rệt. Có những đoạn sông uốn lượn tới mức đi mười cây số theo dòng nước chỉ tiến được vài cây số theo đường chim bay.

Hồ móng ngựa ra đời thế nào

1. Khúc quanh cong dần: bờ ngoài lở, bờ trong bồi, vòng cung ngày càng tròn.
2. Cổ khúc quanh hẹp lại: hai bờ ngoài của hai khúc quanh liên tiếp tiến về phía nhau, chỉ còn một dải đất mỏng ngăn cách.
3. Lũ cắt qua: một mùa lũ, nước tràn qua dải đất hẹp ấy, tìm đường ngắn hơn. Dòng chính chuyển sang lối tắt mới.
4. Bịt hai đầu: ở chỗ dòng cũ nối với dòng mới, nước chậm lại, cát bùn lắng thành gờ, dần bịt kín hai đầu.
5. Thành hồ: đoạn sông cong cũ bị cắt rời, thành một hồ nước tĩnh hình vành móng ngựa hay hình sừng trâu.

Hồ móng ngựa không tồn tại mãi. Không còn dòng chảy, nó nhận phù sa mỗi khi lũ tràn vào, lá cây và xác sinh vật lắng xuống, cây thuỷ sinh lấn từ bờ ra. Sau vài chục tới vài trăm năm, nó có thể thành đầm lầy rồi thành đất liền, theo đúng con đường diễn thế ao hồ. Trên ảnh vệ tinh các đồng bằng lớn, có thể thấy những vết cong mờ của các hồ móng ngựa đã bị lấp, như dấu chân cũ của dòng sông.

Ở Hà Nội, nhiều nhà địa chất cho rằng Hồ Tây là một đoạn dòng cũ của sông Hồng bị bỏ lại khi sông đổi dòng, tức là một dạng hồ móng ngựa lớn. Người xưa thì giải thích sự hình thành của hồ bằng các truyền thuyết riêng, là một phần di sản văn hoá của Thăng Long.

Ba nơi ở dọc một khúc sông

Vách bờ lở: chung cư của loài chim đào hang

Vách đất bên bờ lở thường dựng đứng, đất cát mềm vừa đủ để đào nhưng đủ chắc để không sập ngay. Đó là chỗ làm tổ lý tưởng cho những loài chim đào hang. Chim bói cá dùng mỏ khoét một đường hầm dài vào vách, cuối đường hầm là buồng đẻ trứng. Chim trảu với bộ lông xanh lục, đuôi có hai lông giữa dài, đào hang thành đàn trên vách đất cát. Nhạn bờ sông, ở nơi có loài này, làm tổ thành từng quần thể dày đặc như những ô cửa sổ trên vách.

Điều thú vị là những loài này sống nhờ chính sự xói lở. Vách đất bị dòng sông gặm liên tục nên luôn dựng đứng và mới, rắn bò không lên được, cây không mọc che kín. Ở những đoạn sông bị kè cứng bằng bê tông, đá hộc, vách đất biến mất và chim đào hang cũng mất chỗ làm tổ.

Bãi bồi: đất mới mỗi mùa nước

Bãi bồi bên bờ lồi là đất trẻ nhất của đồng bằng. Mỗi mùa lũ, nó nhận thêm một lớp phù sa mới. Cỏ và lau sậy là những kẻ chiếm chỗ đầu tiên, rồi tới cây bụi chịu ngập. Nếu nhìn từ mép nước vào trong, thường thấy các dải cây cao dần theo tuổi của đất, một chuỗi diễn thế thu nhỏ.

Bãi cát trống ven sông là nơi đẻ trứng của nhiều loài rùa nước ngọt và chim lội như choi choi, nhàn. Trứng vùi trong cát ấm, nở trước khi mùa lũ tới. Ở nhiều con sông lớn trên thế giới, khi mực nước bị thay đổi thất thường hay bãi cát bị khai thác, những loài phụ thuộc vào bãi cát này bị ảnh hưởng đầu tiên.

Với người nông dân ven sông Hồng, bãi bồi là đất trồng ngô, đậu, rau màu mùa khô, được phù sa bón tự nhiên mỗi năm. Đây là lý do nhiều làng bãi ven sông có đất màu mỡ hơn ruộng trong đê.

Hồ móng ngựa: vườn ươm của sông

Hồ móng ngựa và các vùng nước tù trên bãi ven sông có nước tĩnh, ấm hơn và giàu dinh dưỡng hơn dòng chính. Mùa lũ, nước sông tràn vào, nối hồ với sông. Cá từ sông vào hồ đẻ trứng, cá con lớn lên trong nước yên, nhiều thức ăn, ít kẻ săn mồi lớn. Khi nước rút, một phần cá theo dòng ra lại sông.

Các nghiên cứu ở những con sông lớn như Amazon, Danube hay Mississippi cho thấy mức độ "kết nối" giữa hồ và sông là yếu tố then chốt. Hồ được nối thường xuyên với sông thì có nhiều cá sông hơn; hồ bị cắt hẳn, không bao giờ nhận nước lũ, thì dần dần chỉ còn vài loài chịu được nước tù, thiếu oxy. Một con sông khoẻ mạnh cần cả dòng chính lẫn những hồ móng ngựa ở các tuổi khác nhau quanh nó.

Góc nhìn hôm nay

Nhiều con sông trên thế giới đã bị nắn thẳng để tàu bè đi lại và tiêu nước nhanh hơn. Nắn thẳng làm mất các khúc quanh, bãi bồi, hồ móng ngựa và các loài sống nhờ chúng. Một số nơi đang thử trả lại khúc quanh cho sông, ví dụ sông Kissimmee ở bang Florida, Mỹ, chủ đề thuộc danh mục phục hồi hệ sinh thái.

• Mở ảnh vệ tinh đoạn sông Hồng, sông Đuống hay một con sông gần nhà ở chế độ địa hình: tìm khúc quanh, bãi bồi, và vết hồ móng ngựa cũ.
• Đứng trên đê nhìn xuống, thử chỉ ra bên nào đang lở, bên nào đang bồi.
• Quan sát chim trên vách bờ lở từ xa, không lại gần cửa hang, không đào hang, không lấy trứng.
• Ven sông có vách lở rất nguy hiểm: không đứng sát mép vách, không để trẻ nhỏ ra bờ sông khi không có người lớn đi cùng.