Thác, ghềnh và những sinh vật sống được nơi nước chảy xiết

Ở thác và ghềnh, nước chảy xiết tới mức có thể cuốn trôi mọi thứ không bám chặt, nhưng đổi lại nước rất giàu oxy, mát và liên tục mang thức ăn tới. Sinh vật sống ở đây có những cách bám riêng: thân dẹt như tờ giấy để nép vào lớp nước chậm sát mặt đá, giác bám như ống hút, sợi tơ neo vào đá, hay vỏ đá nặng làm đồ dằn. Một số loài cá nhỏ còn leo ngược được thác cao hàng chục mét bằng miệng và vây bụng.

Dòng nước xiết không xiết ở mọi chỗ

Nhìn một ghềnh nước trắng xoá, ta tưởng mọi chỗ đều chảy dữ dội như nhau. Thực ra, ngay sát bề mặt mỗi hòn đá có một lớp nước mỏng, chỉ dày cỡ vài milimet, chảy chậm hơn hẳn vì bị ma sát với đá kìm lại. Phía sau mỗi hòn đá lớn có vùng nước xoáy yên hơn. Dưới các hòn đá là những khe nước gần như đứng yên. Khoảng trống giữa sỏi cát dưới lòng suối còn có nước thấm chảy rất chậm.

Sinh vật nơi nước xiết không chống lại dòng chảy bằng sức mạnh mà bằng cách tìm và tận dụng những chỗ trú nhỏ ấy. Cả một thế giới sống ở tầng nước mỏng sát mặt đá, nơi con người đứng trên bờ không bao giờ nhìn thấy.

Vì sao lại chọn sống ở nơi khó như vậy

• Oxy dồi dào: nước bị đập vỡ thành bọt trắng hoà tan rất nhiều oxy. Nhiều loài côn trùng nước và cá cần lượng oxy cao, không sống nổi ở nước tù.
• Thức ăn tự đến: dòng chảy liên tục mang mảnh lá, tảo, sinh vật nhỏ trôi qua. Kẻ đứng yên chỉ cần giăng lưới hay há miệng.
• Tảo trên đá: ở đoạn có nắng, mặt đá phủ một lớp tảo mỏng, là đồng cỏ cho những kẻ cạo tảo.
• Ít kẻ săn mồi: nhiều loài cá săn mồi lớn không giữ nổi vị trí trong nước xiết.

Bộ đồ nghề của sinh vật nước xiết

Ấu trùng ruồi đen: ngư dân giăng quạt

Ấu trùng ruồi đen nhả một đệm tơ dính lên mặt đá ở chỗ nước chảy nhanh nhất, rồi bám vào đệm tơ bằng một vòng móc nhỏ ở cuối bụng, thân dựng đứng trong dòng nước. Trên đầu nó có hai cái quạt lông mịn xoè ra như hai tấm lưới, lọc vi khuẩn, tảo, mảnh vụn hữu cơ từ dòng chảy. Nếu bị cuốn đi, nó còn có sợi tơ an toàn neo vào đá để leo lại chỗ cũ. Nơi nước càng xiết, thức ăn trôi qua càng nhiều, nên ấu trùng ruồi đen tụ lại thành những mảng dày đặc như thảm rêu đen trên đá.

Ấu trùng cánh lông: thợ dệt lưới dưới nước

Một số loài ấu trùng cánh lông xây một cái "nhà" nhỏ bằng sỏi, lá, cạnh nhà giăng một tấm lưới tơ hướng vào dòng chảy. Mắt lưới của mỗi loài có kích thước riêng, hợp với loại thức ăn và tốc độ nước ở chỗ chúng sống. Những loài khác không giăng lưới mà kết sỏi nhỏ thành một chiếc ống mang theo người, vừa là áo giáp vừa là đồ dằn chống trôi.

Cá leo thác và cá bám đá

Ở các đảo Hawaii, có một loài cá bống nhỏ làm được điều tưởng như không thể: leo ngược những thác nước cao hàng chục mét, có nơi tới khoảng một trăm mét. Cá con nở ở suối, trôi ra biển, sống ở biển một thời gian, rồi quay về cửa suối và bắt đầu leo. Vây bụng của nó dính lại thành một giác hút; miệng cũng hút được vào đá. Cá luân phiên hút miệng, rồi hút vây bụng, nhích từng chút lên vách đá ướt phía sau màn nước. Ở trên thác, nó tránh được hầu hết cá săn mồi không leo nổi.

Ở các suối miền núi phía Bắc và Tây Nguyên nước ta có nhiều loài cá bám đá. Thân chúng dẹt, bụng phẳng, vây ngực và vây bụng xoè rộng tạo thành một đĩa hút áp vào đá. Chúng gặm tảo trên mặt đá ở những đoạn suối chảy xiết mà cá thường không trụ nổi. Nhiều loài cá bám đá chỉ có ở một vài lưu vực suối, vì các thác lớn và đoạn sông chảy chậm ở hạ lưu là hàng rào chúng không vượt qua.

Chim lặn dưới thác

Chim lội suối là một loài chim nhỏ thuộc bộ Sẻ, cỡ nắm tay, sống ở suối núi nước xiết; ở nước ta có ghi nhận tại vùng núi cao phía Bắc. Nó lặn xuống nước, đi trên đáy suối ngược dòng, dùng cánh như mái chèo để giữ mình sát đáy, lật đá tìm ấu trùng côn trùng. Bộ lông dày, nhiều dầu giúp nó không bị ướt lạnh. Chim chích chòe nước với bộ lông đen trắng và đuôi dài chẻ đôi thì đứng trên đá giữa suối, bắt côn trùng ở mép nước. Ở Nam Mỹ, vịt thác Andes bơi ngược ghềnh để kiếm ăn ở những đoạn nước mà con người không đứng nổi.

Ở thác Iguazu giữa Argentina và Brazil, một loài yến lớn còn làm tổ ngay trên vách đá phía sau màn nước, bay xuyên qua thác để về tổ. Màn nước trở thành bức tường bảo vệ trước kẻ săn mồi.

Thác nước: hàng rào chia cắt

Một thác cao là hàng rào mà phần lớn cá không vượt qua được. Vì vậy phía trên nhiều thác lớn thường có ít loài cá hơn hẳn phía dưới, và những loài có mặt ở trên có thể đã bị cách ly hàng nghìn năm, phát triển thành dạng riêng. Ở một số suối trên núi, phía trên thác chỉ còn ếch nhái và côn trùng là động vật chính, vì cá không lên được.

Điều này có ý nghĩa thực tế: khi người ta thả cá lạ vào phía trên một thác, những loài vốn quen sống không có cá săn mồi có thể bị ăn hết. Các con đập cũng tạo ra hàng rào tương tự, chặn đường di cư của cá; giải pháp như thang cá là chủ đề của danh mục phục hồi hệ sinh thái.

Góc nhìn hôm nay

Nhóm côn trùng nước sống nơi ghềnh như ấu trùng phù du, cánh úp, cánh lông rất nhạy với ô nhiễm và thiếu oxy. Các nhà sinh thái dùng sự có mặt của chúng để đánh giá chất lượng nước suối, chủ đề của bài về loài chỉ thị trong danh mục ổ sinh thái.

• Khi đi suối có người lớn đi cùng, có thể nhẹ nhàng lật một hòn đá nhỏ ở chỗ nước nông, chảy vừa, xem mặt dưới: thường thấy ấu trùng dẹt bò nhanh, tổ sỏi nhỏ của ấu trùng cánh lông. Xem xong đặt đá lại đúng chỗ, đúng chiều.
• Không lội qua ghềnh, không tắm ở chân thác, không đứng trên đá rêu trơn gần mép thác: nước xiết và đá trơn rất nguy hiểm, nước có thể dâng nhanh sau mưa ở thượng nguồn.
• Không bắt cá bám đá, nòng nọc, ấu trùng mang về nuôi; chỉ nhìn, chụp ảnh rồi để lại.