Enuma Elish là bản sử thi sáng thế của người Babylon, khắc bằng chữ hình nêm trên bảy tấm đất sét. Truyện kể thuở ban đầu chỉ có nước ngọt Apsu và nước mặn Tiamat hoà vào nhau; các thần sinh ra từ đó, rồi thần trẻ Marduk đánh bại Tiamat, xẻ đôi thân bà làm trời và đất, và tạo ra con người từ máu một vị thần. Tên "Enuma Elish" chính là hai chữ mở đầu, nghĩa là "Khi ở trên cao".
Bảy tấm đất sét được tìm thấy thế nào
Giữa thế kỷ 19, các đoàn khai quật người Anh đào ở Nineveh (gần thành phố Mosul, Iraq ngày nay) và tìm thấy hàng chục nghìn mảnh đất sét khắc chữ trong thư viện của vua Assyria Ashurbanipal (trị vì thế kỷ 7 TCN). Trong đó có những mảnh của Enuma Elish. Năm 1876, George Smith, một nhà nghiên cứu ở Bảo tàng Anh, công bố bản dịch đầu tiên trong cuốn sách về các câu chuyện sáng thế của xứ Chaldea.
Về sau, nhiều bản chép khác được tìm thấy ở Assur, Kish, Sultantepe, giúp ghép gần đủ toàn văn khoảng một nghìn dòng thơ, chia thành bảy tấm. Thời điểm sáng tác còn tranh luận: nhiều nhà nghiên cứu đặt vào khoảng cuối thiên niên kỷ 2 TCN, có thể dưới thời vua Nebuchadnezzar I (khoảng thế kỷ 12 TCN), khi tượng thần Marduk được rước về Babylon. Một số người cho rằng sớm hơn. Các bản chép còn lại phần lớn có niên đại thiên niên kỷ 1 TCN.
Câu chuyện qua bảy tấm đất sét
| Tấm | Nội dung chính |
|---|---|
| 1 | Apsu (nước ngọt) và Tiamat (nước mặn) hoà lẫn, sinh ra các thế hệ thần. Thần trẻ ồn ào, Apsu muốn diệt chúng. Thần Ea dùng bùa ru Apsu ngủ, giết Apsu, dựng nhà trên vùng nước ngọt ấy. Marduk ra đời. Tiamat được xúi giục báo thù, sinh ra đạo quân quái vật, phong Kingu làm thủ lĩnh, trao Bảng Định Mệnh. |
| 2 | Các thần hoảng sợ. Ea, rồi Anu lần lượt không dám đối đầu Tiamat. Marduk nhận lời, với điều kiện được tôn làm chúa tể. |
| 3 | Các thần họp, ăn uống, đồng ý điều kiện của Marduk. |
| 4 | Marduk được trao quyền, cầm cung, lưới, gọi bảy ngọn gió. Marduk tung lưới bắt Tiamat, thổi gió dữ vào miệng bà, bắn tên xé bụng, rồi xẻ thân bà làm đôi: một nửa dựng thành vòm trời, nửa kia thành đất. Kingu bị bắt. |
| 5 | Marduk sắp đặt sao, định năm tháng, giao cho mặt trăng đo ngày. Từ đôi mắt Tiamat chảy ra hai dòng sông Tigris và Euphrates. |
| 6 | Kingu bị xử tội. Từ máu Kingu, Ea tạo ra con người để làm việc thay các thần. Các thần xây thành Babylon và đền thờ Marduk. |
| 7 | Các thần xướng năm mươi danh hiệu của Marduk. |
Cần nhớ rằng toàn bộ sử thi là bài tụng ca dành cho Marduk. Tiamat không phải "ác quỷ" theo nghĩa đạo đức; bà là mẹ của các thần, là biển nguyên thuỷ, và trận chiến là cuộc chuyển giao từ hỗn mang sang trật tự.
Nước ngọt gặp nước mặn: thần thoại của một vùng châu thổ
Đọc Enuma Elish với con mắt địa lý, điều đầu tiên nổi lên là khởi điểm của thế giới: hai khối nước, một ngọt một mặn, trộn vào nhau. Đó gần như là bức tranh chân thực của Lưỡng Hà phía nam.
- Hai con sông lớn: Tigris và Euphrates mang nước ngọt từ núi Anatolia và Zagros chảy xuống đồng bằng.
- Vịnh Ba Tư: ở cực nam, sông đổ ra vùng nước mặn. Nơi giao nhau là đầm lầy, vùng nước lợ mênh mông, đất bồi liên tục.
- Đất sinh ra từ nước: người Lưỡng Hà nhìn thấy đất mới nổi lên từ phù sa mỗi năm. Hình ảnh "thế giới sinh ra từ nước" là kinh nghiệm hằng ngày của họ.
Trong ngôn ngữ sinh thái, vùng nơi nước sông gặp nước biển gọi là cửa sông nước lợ — một trong những hệ sinh thái giàu có nhất, nơi cá, tôm, chim nước tụ về. Vùng Đầm lầy Lưỡng Hà ở miền nam Iraq ngày nay là hậu duệ của bức tranh ấy, và được UNESCO đưa vào danh sách di sản thế giới năm 2016, cùng với các tàn tích thành cổ Lưỡng Hà quanh đó.
Cũng đáng chú ý: thần Ea (tiếng Sumer gọi là Enki), người tạo ra con người, là thần của nước ngọt dưới lòng đất và của trí khôn. Trong văn minh dựa vào tưới tiêu như Lưỡng Hà, nước ngọt chính là sự sống, và vị thần biết điều khiển nước cũng là vị thần khôn ngoan nhất.
Con người sinh ra để làm gì
Ở Enuma Elish, con người được tạo ra với một mục đích rõ ràng: gánh việc cho các thần để các thần được nghỉ ngơi. Ý tưởng này có từ trước đó, trong sử thi Atrahasis của người Babylon cổ, nơi các thần cấp dưới đình công vì phải đào kênh quá cực, và con người được nặn từ đất sét trộn máu một vị thần để thay họ.
Với cư dân Lưỡng Hà, đào kênh, đắp bờ, nạo bùn là công việc không bao giờ dứt. Phù sa lấp kênh, đất mặn dần do tưới nhiều, ruộng phải bỏ hoang. Các nhà nghiên cứu đất cổ đã chỉ ra rằng đất ở miền nam Lưỡng Hà nhiễm mặn dần qua nhiều thế kỷ tưới tiêu, và có ý kiến cho rằng đây là một trong những lý do trung tâm văn minh dịch dần lên phía bắc. Thần thoại về con người sinh ra để lao động gợi lại đúng gánh nặng ấy.
Enuma Elish trong lễ hội năm mới
Sử thi không chỉ để đọc. Các văn bản nghi lễ cho biết Enuma Elish được tụng trong lễ hội năm mới Akitu ở Babylon, vào mùa xuân, kéo dài khoảng mười hai ngày. Việc tụng lại cuộc chiến của Marduk với Tiamat mỗi năm như một cách khẳng định trật tự thế giới được làm mới, đúng lúc mùa màng bắt đầu.
Vì là tụng ca dành cho thần bảo hộ Babylon, sử thi cũng mang màu sắc chính trị của thời nó ra đời: Marduk từ một thần địa phương được nâng lên làm vua các thần. Khi người Assyria chép lại, có bản thay tên Marduk bằng thần Ashur của họ. Một văn bản sáng thế cũng có thể là một bản tuyên bố về quyền lực.
Các mô típ chung với thần thoại khác
- Thân xác thành thế giới: Tiamat bị xẻ đôi thành trời đất, giống Bàn Cổ hay Ymir có thân thể hoá thành vũ trụ, dù ở đây không phải do tự nguyện.
- Thần trẻ đánh thần già: Marduk đánh Tiamat, cũng như Zeus đánh các Titan trong thần thoại Hy Lạp. Thế hệ trẻ lật đổ thế hệ trước là mô típ phổ biến khắp vùng Địa Trung Hải và Cận Đông.
- Chiến thắng biển hỗn loạn: nhiều thần thoại Cận Đông có thần bão đánh bại biển hay rắn biển, như Baal của người Ugarit đánh thần biển Yam.
Giới học giả từng tranh luận sôi nổi sau khi George Smith công bố bản dịch, vì có những điểm gần với các văn bản cổ khác trong vùng. Ngày nay, cách nhìn phổ biến là các dân tộc Cận Đông sống cạnh nhau, chia sẻ nhiều hình ảnh văn hoá, và mỗi dân tộc dùng chúng theo cách riêng.
Góc nhìn hôm nay: xem ở đâu, đọc gì
- Bảo tàng Anh (London): lưu giữ nhiều mảnh đất sét từ thư viện Ashurbanipal, gồm cả mảnh Enuma Elish và sử thi Gilgamesh. Bảo tàng có cơ sở dữ liệu trực tuyến cho phép xem ảnh từng mảnh.
- Bản dịch: bản tiếng Anh của Stephanie Dalley trong tuyển tập Myths from Mesopotamia (Oxford) là bản dễ đọc, có chú giải. Bản của W. G. Lambert là bản học thuật chi tiết.
- Đọc kèm: sử thi Gilgamesh và Atrahasis để thấy bức tranh vũ trụ đầy đủ của Lưỡng Hà: tạo người, trận lụt, và nỗi lo về cái chết.
- Cho người mê sinh thái: đặt Enuma Elish cạnh tài liệu về vùng Đầm lầy Lưỡng Hà, về chuyện đất nhiễm mặn do tưới tiêu. Sẽ thấy một thần thoại bốn nghìn năm tuổi nói về đúng những thứ người làm nông nghiệp ven biển hôm nay vẫn lo: nước ngọt, nước mặn, và đất.
Câu hỏi thường gặp
Enuma Elish là gì?
Enuma Elish là sử thi sáng thế của người Babylon, khắc chữ hình nêm trên bảy tấm đất sét, khoảng một nghìn dòng. Truyện kể thần Marduk đánh bại Tiamat, xẻ thân bà làm trời đất và tạo ra con người.
Enuma Elish nghĩa là gì?
Enuma Elish là hai chữ mở đầu bản sử thi bằng tiếng Akkad, nghĩa là "Khi ở trên cao". Người Lưỡng Hà thường gọi tác phẩm theo câu đầu tiên của nó.
Enuma Elish được viết khi nào?
Thời điểm sáng tác còn tranh luận; nhiều nhà nghiên cứu đặt vào cuối thiên niên kỷ 2 TCN, có thể dưới thời Nebuchadnezzar I. Các bản chép còn lại phần lớn từ thiên niên kỷ 1 TCN, tìm thấy ở Nineveh, Assur và nhiều nơi khác.
Tiamat và Apsu là ai?
Apsu là thần nước ngọt, Tiamat là nữ thần nước mặn. Hai vùng nước hoà vào nhau sinh ra các thế hệ thần đầu tiên. Hình ảnh này gợi đúng vùng châu thổ nơi sông Tigris, Euphrates đổ ra vịnh Ba Tư.
Con người được tạo ra thế nào trong Enuma Elish?
Sau khi Kingu, thủ lĩnh đạo quân của Tiamat, bị xử tội, thần Ea dùng máu Kingu tạo ra con người. Con người có nhiệm vụ lao động thay các thần để các thần được nghỉ ngơi.
