Thần Trụ Trời: thần thoại người Việt kể chuyện tách trời khỏi đất

Thần Trụ Trời là vị thần khổng lồ trong thần thoại người Việt, người đầu tiên tách trời khỏi đất. Thuở ấy trời đất dính liền một khối, tối tăm hỗn độn; thần đào đất, khuân đá đắp thành một cột cao đội trời lên, rồi khi trời đã đủ cao thì phá cột đi. Đất đá văng ra thành núi đồi, gò đống; chỗ thần đào đất thành biển, thành sông. Câu chuyện ngắn, nhưng là một trong những lời giải thích cổ nhất mà người Việt còn giữ được về chuyện trời cao, đất thấp và núi non từ đâu mà có.

Chuyện Thần Trụ Trời kể những gì

Bản được dẫn nhiều nhất hiện nay là bản do nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi ghi lại và xếp vào nhóm thần thoại, trong công trình khảo cứu về thần thoại Việt Nam của ông giữa thế kỷ 20. Truyện không nằm trong Lĩnh Nam chích quái như nhiều người tưởng; đó là truyện truyền miệng được sưu tầm muộn, nên chi tiết mỗi nơi kể một khác. Nét chung của các bản có thể tóm lại như sau.

1. Trước khi có thế gian: chưa có muôn loài, chưa có ngày đêm. Trời và đất là một vùng mù mịt, dính sát vào nhau, không phân trên dưới.
2. Thần xuất hiện: một vị thần mình cao lớn không ai sánh được đứng dậy giữa chốn hỗn mang. Thần dùng đầu đội trời, rồi đào đất, đập đá, đắp thành một cái cột vừa to vừa cao.
3. Cột lớn dần: cột cao lên đến đâu, trời bị đẩy lên đến đó. Đất phía dưới dần phẳng ra, trời phía trên như cái vung úp.
4. Phá cột: khi trời đã cao vời vợi, thần phá cột, ném đất đá đi khắp nơi. Mỗi hòn đá văng ra thành một hòn núi, mỗi đống đất thành một quả đồi, một hòn đảo.
5. Dấu vết còn lại: những hố thần đào để lấy đất đắp cột trở thành biển cả, sông hồ.

Một số bản kể thêm rằng sau Thần Trụ Trời còn nhiều vị thần khổng lồ khác chia nhau sửa sang thế giới: thần đào sông, thần đắp núi, thần đếm cát, thần trông sao. Dân gian có những câu vần ngắn liệt kê các vị thần ấy, mỗi vùng nhớ một kiểu, nên khi đọc nên coi là dị bản chứ không phải văn bản chuẩn.

Sử liệu hay truyền miệng: nguồn của truyện

Cần nói rõ để tránh nhầm. Người Việt không có một bộ kinh sáng thế được viết từ rất sớm như người Babylon hay người Ấn. Phần lớn thần thoại Việt sống trong lời kể, câu hát, lễ hội, rồi được ghi lại muộn. Những sách Hán văn thời trung đại như Lĩnh Nam chích quái (thế kỷ 15, tương truyền do Trần Thế Pháp soạn, Vũ Quỳnh và Kiều Phú hiệu đính) chủ yếu chép truyền thuyết dựng nước như Hồng Bàng, Đổng Thiên Vương, Tản Viên, chứ không có chuyện tách trời đất.

Vì vậy, khi gặp ai đó nói "Thần Trụ Trời chép trong sách cổ thế kỷ này thế kỷ kia", nên dè dặt. Điều chắc chắn hơn là: truyện được sưu tầm trong thế kỷ 20, được giới nghiên cứu văn học dân gian công nhận là thần thoại suy nguyên (giải thích nguồn gốc), và đã được đưa vào sách Ngữ văn lớp 10 theo chương trình mới để học sinh đọc như một văn bản thần thoại.

Mô típ tách trời đất: không riêng người Việt

Hình ảnh trời và đất ban đầu dính liền rồi bị một sức mạnh đẩy ra là một trong những mô típ phổ biến nhất của thần thoại thế giới. Các nhà nghiên cứu gọi nó là mô típ "cặp cha mẹ thế giới" hay "tách trời đất". Vài ví dụ dễ so sánh:

• Người Hán: Bàn Cổ nằm trong khối hỗn độn như quả trứng, mỗi ngày lớn thêm, đẩy trời lên cao dần. Câu chuyện được chép vào thời Tam Quốc.
• Người Ai Cập cổ: thần không khí Shu đứng giữa, nâng nữ thần bầu trời Nut lên khỏi thần đất Geb. Trên nhiều cuộn giấy cói, Nut được vẽ cong mình thành vòm trời.
• Người Maori (New Zealand): Trời Cha Ranginui và Đất Mẹ Papatūānuku ôm chặt nhau, con cái phải sống trong bóng tối giữa hai người. Thần rừng Tāne nằm ngửa, dùng chân đạp trời lên, ánh sáng mới tràn vào thế gian.
• Người Hy Lạp: Atlas bị Zeus phạt phải đội vòm trời ở rìa phía tây thế giới.

Điểm khác của bản Việt là trời đất không được nhân hoá thành một cặp vợ chồng. Thần Trụ Trời làm việc như một người thợ: đào, đắp, dựng cột, phá cột. Thế giới hình thành qua lao động chân tay chứ không qua sinh nở hay hy sinh thân thể. Nhiều nhà nghiên cứu xem đó là dấu vết của một cư dân nông nghiệp quen việc đắp đê, đào mương, dựng nhà cột.

Các dân tộc anh em ở Việt Nam cũng có chuyện tách trời đất riêng. Sử thi Đẻ đất đẻ nước của người Mường kể cả quá trình trời đất, cây cối, con người ra đời, là một kho tư liệu lớn cần đọc riêng.

Đọc thần thoại bằng con mắt sinh thái

Thần thoại không phải sách địa chất, và cũng không cần "đúng" theo nghĩa khoa học. Nhưng đặt nó cạnh hiểu biết hôm nay, ta thấy người xưa đã quan sát rất kỹ vùng đất mình sống.

Núi rải rác giữa đồng bằng

Ai từng đi qua đồng bằng Bắc Bộ, Ninh Bình hay Thanh Hoá sẽ thấy những khối núi đá vôi đứng lẻ loi giữa ruộng lúa, như bị ai ném xuống. Lời giải thích "đất đá thần vứt đi thành núi" khớp với cái nhìn ấy. Khoa học giải thích khác: đó là phần còn sót lại của những khối đá vôi bị nước bào mòn qua hàng triệu năm. Nhưng cảm giác "núi bị đặt xuống giữa đồng" thì người xưa nắm rất đúng.

Biển là chỗ đất bị đào đi

Người sống ven biển và ven sông thấy đất bồi, đất lở liên tục. Hình dung biển là cái hố lớn mà thần đã đào để lấy đất là một cách nối đất và nước thành một hệ: đất ở đâu ra thì chỗ đó thành nước. Với khoa học, đất liền và đáy biển cũng là hai mặt của một quá trình: sông mang phù sa từ núi ra biển, biển lại bồi đất mới ở cửa sông.

Trời cao để muôn loài có chỗ sống

Ý quan trọng nhất của truyện là: chỉ khi trời và đất tách ra, mới có khoảng không giữa hai bên để cây mọc, chim bay, người đi lại. Trong ngôn ngữ sinh thái, đó là lúc xuất hiện "sinh quyển" — lớp mỏng giữa đất đá và khí quyển, nơi mọi sự sống tồn tại. Một câu chuyện cổ có thể là cách đầu tiên để trẻ em hình dung ra lớp không gian quý giá ấy.

Vì sao thần thoại Việt có ít chuyện sáng thế

So với Hy Lạp hay Bắc Âu, kho thần thoại sáng thế của người Việt mỏng hơn hẳn. Các nhà nghiên cứu đưa ra vài lý do, nên hiểu là giả thuyết:

• Không có tầng lớp tăng lữ ghi chép sớm: thần thoại Hy Lạp được Hesiod, Homer viết lại; thần thoại Babylon được khắc lên đất sét. Ở Việt Nam, chữ viết đến muộn với người bình dân, và những người biết chữ Hán thời trung đại quan tâm đến sử, đạo đức hơn là chuyện trời đất buổi đầu.
• Bị lịch sử hoá: nhiều thần thoại được kể lại thành truyền thuyết gắn với vua Hùng, Lạc Long Quân. Thần biến thành vua, thành tổ tiên.
• Tản mát theo vùng: các mảnh thần thoại sống trong lễ hội làng, trong bài mo, bài khấn của các dân tộc, chưa từng được gom thành một hệ thống.

Chính vì thế, những truyện như Thần Trụ Trời quý ở chỗ chúng còn sót lại. Mỗi bản sưu tầm là một mảnh ghép của một bức tranh lớn đã mất gần hết.

Góc nhìn hôm nay: đọc và tìm hiểu thêm ở đâu

Muốn đi sâu hơn chuyện Thần Trụ Trời và thần thoại Việt, có thể bắt đầu từ những chỗ sau:

• Sách: các công trình của Nguyễn Đổng Chi, đặc biệt là bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam và phần khảo cứu về thần thoại của ông; các tuyển tập thần thoại, truyền thuyết do Viện Văn học biên soạn. Đọc kèm Lĩnh Nam chích quái bản dịch để thấy rõ đâu là truyền thuyết dựng nước, đâu là thần thoại sáng thế.
• Bảo tàng: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) trưng bày nhiều hiện vật nghi lễ của các dân tộc, giúp hiểu thần thoại sống thế nào trong đời thường. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có trống đồng Đông Sơn với hình mặt trời, chim, thuyền, gợi ra vũ trụ quan của cư dân cổ.
• Cách đọc cho học sinh: so Thần Trụ Trời với Bàn Cổ và chuyện người Maori, kẻ một bảng ba cột "trời đất ban đầu thế nào — ai tách — tách bằng cách nào". Bài tập nhỏ này giúp nhìn ra cách mỗi dân tộc gửi kinh nghiệm sống của mình vào thần thoại.
• Ngoài thực địa: đứng giữa cánh đồng có núi đá vôi đột ngột nhô lên, thử kể lại chuyện Thần Trụ Trời cho trẻ con nghe, rồi giải thích thêm núi ấy thật ra hình thành thế nào. Hai câu chuyện không cần đánh nhau; một cái nuôi trí tưởng tượng, một cái nuôi hiểu biết.