Người Ai Cập cổ tin rằng thuở ban đầu chỉ có một vùng nước tối tăm, bất động gọi là Nun. Từ lòng nước ấy, một gò đất đầu tiên nhô lên, và vị thần sáng tạo xuất hiện trên gò đất đó để tạo ra mọi thứ. Hình ảnh gò đất nổi lên từ nước không phải trí tưởng tượng suông: mỗi năm, khi lũ sông Nile rút, những gò phù sa đen lại trồi lên đúng như vậy.
Không có một bản sáng thế duy nhất
Ai Cập cổ kéo dài gần ba nghìn năm, với nhiều trung tâm tôn giáo lớn. Mỗi trung tâm có cách kể sáng thế riêng, đặt vị thần bảo hộ của mình vào vai đấng tạo hoá. Các bản không loại trừ nhau; người Ai Cập chấp nhận chúng song song như những cách nhìn khác nhau về cùng một bí ẩn.
| Trung tâm | Đấng sáng tạo | Cách tạo thế giới |
|---|---|---|
| Heliopolis (Iunu, gần Cairo) | Atum, sau gắn với thần mặt trời Ra | Tự sinh trên gò đất, rồi sinh ra các thế hệ thần, thành nhóm chín vị (Ennead) |
| Hermopolis (Khemenu) | Tám vị thần nguyên thuỷ (Ogdoad) | Bốn cặp thần nam – nữ của nước, vô tận, bóng tối, ẩn giấu cùng tạo ra gò đất và mặt trời |
| Memphis | Ptah | Nghĩ trong tim và gọi tên bằng lưỡi, vật được gọi tên thì thành hình |
| Thebes | Amun | Vị thần ẩn giấu đứng sau mọi đấng sáng tạo khác |
Bản Heliopolis: từ Atum tới chín vị thần
Bản được biết rộng nhất đến từ Heliopolis và được ghi trong các Văn bản Kim tự tháp, những câu chú khắc trên tường phòng mộ của các vua từ khoảng thế kỷ 24 TCN, sớm nhất là trong kim tự tháp vua Unas ở Saqqara. Đây là một trong những bộ văn bản tôn giáo cổ nhất còn lại của loài người.
- Nun: biển nước nguyên thuỷ, tối, lặng, không bờ.
- Atum tự sinh: Atum, "đấng toàn vẹn", tự xuất hiện trên gò đất đầu tiên nổi lên từ Nun.
- Shu và Tefnut: Atum một mình sinh ra Shu (không khí, khoảng trống) và Tefnut (hơi ẩm). Các văn bản kể bằng những hình ảnh khác nhau, như hắt hơi hay khạc nhổ — vì trong tiếng Ai Cập cổ, tên hai vị thần nghe gần giống các động từ ấy.
- Geb và Nut: Shu và Tefnut sinh ra Geb (đất) và Nut (bầu trời). Shu đứng giữa nâng Nut lên khỏi Geb, tạo ra khoảng không cho thế giới sống.
- Thế hệ thứ tư: Geb và Nut sinh ra Osiris, Isis, Seth và Nephthys. Cùng với Atum, Shu, Tefnut, Geb, Nut, họ thành nhóm chín vị thần của Heliopolis.
Tranh trên quan tài và giấy cói thường vẽ Nut cong mình thành vòm trời, thân điểm sao, tay chân chạm đất ở bốn phương; Geb nằm dưới, thân xanh lá vì gắn với cây cỏ; Shu đứng giữa giơ tay đỡ.
Gò đất đầu tiên và hòn đá benben
Gò đất đầu tiên là hình ảnh trung tâm của sáng thế Ai Cập. Ở Heliopolis, nó được tượng trưng bằng hòn đá benben, một khối đá có đỉnh nhọn được thờ trong đền thần mặt trời. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng hình dạng kim tự tháp, và nhất là chóp đá nhọn trên đỉnh kim tự tháp hay cột tháp obelisk, gợi lại hình ảnh gò đất nguyên thuỷ nơi mặt trời mọc lần đầu tiên. Đây là cách giải thích phổ biến, nhưng nên hiểu là diễn giải của giới Ai Cập học chứ không phải điều người xưa ghi rõ.
Ở Hermopolis, gò đất được gọi là "Đảo Lửa". Có bản kể một bông sen mọc lên từ nước nguyên thuỷ, nở ra, và mặt trời non từ trong bông sen bước ra. Bông sen xanh Ai Cập nở vào buổi sáng, khép lại khi chiều xuống, nên được xem là biểu tượng của mặt trời tái sinh mỗi ngày.
Sông Nile: thần thoại của một dòng sông lũ
Muốn hiểu vì sao người Ai Cập nghĩ thế giới bắt đầu từ nước và một gò đất, phải nhìn vào chu kỳ của sông Nile.
Lũ theo mùa
Mỗi mùa hè, mưa gió mùa trên cao nguyên Ethiopia làm sông Nile Xanh và sông Atbara dâng mạnh. Lũ tràn xuống đồng bằng Ai Cập vào khoảng tháng 7 đến tháng 9, phủ nước khắp thung lũng. Người Ai Cập chia năm làm ba mùa: Akhet (mùa nước), Peret (mùa mọc, gieo trồng) và Shemu (mùa thu hoạch, khô).
Đất đen nổi lên từ nước
Khi nước rút, những chỗ cao trồi lên trước tiên, phủ một lớp phù sa đen màu mỡ. Người Ai Cập gọi đất nước mình là Kemet, "Đất Đen", phân biệt với Deshret, "Đất Đỏ" của sa mạc. Như vậy, gò đất nhô lên từ nước nguyên thuỷ không phải là chuyện xa vời: năm nào họ cũng chứng kiến "ngày sáng thế" nhỏ ấy lặp lại trên đồng ruộng của mình.
Bọ hung đẩy mặt trời
Một hình ảnh sinh thái khác thành thần thoại: con bọ hung lăn viên phân, đẻ trứng trong đó, và bọ con chui ra từ viên phân như tự sinh. Người Ai Cập gắn bọ hung với thần Khepri, thần mặt trời buổi sáng, lăn đĩa mặt trời qua bầu trời mỗi ngày. Hôm nay, các nhà sinh thái đánh giá bọ hung là "người dọn dẹp" quan trọng của đồng cỏ: chúng vùi phân xuống đất, trả lại dinh dưỡng và giúp đất tơi xốp.
Thần Ptah và sức mạnh của lời nói
Bản sáng thế Memphis được biết nhờ một phiến đá đen gọi là Phiến đá Shabaka, khắc vào khoảng cuối thế kỷ 8 TCN dưới thời vua Shabaka, nay ở Bảo tàng Anh. Văn bản trên phiến đá tự nhận là chép lại một cuộn sách cũ bị mọt ăn. Niên đại thật của nội dung còn tranh luận; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nó được soạn muộn hơn vẻ "cổ xưa" mà nó tự nhận.
Theo văn bản này, Ptah — thần thợ thủ công, thần của Memphis — tạo ra thế giới bằng cách nghĩ trong tim (mà người Ai Cập coi là nơi của trí tuệ) và nói bằng lưỡi. Mọi vật được gọi tên thì ra đời. Đây là một trong những hình dung sớm nhất về sáng tạo bằng tư duy và lời nói, khác hẳn kiểu sáng tạo bằng sinh nở hay bằng tay chân.
Thế giới mong manh: hỗn mang luôn rình rập
Trong vũ trụ quan Ai Cập, thế giới có trật tự là một hòn đảo giữa biển hỗn mang. Nước Nun không biến mất sau sáng thế; nó vẫn bao quanh thế giới, và có ngày thế giới có thể chìm trở lại vào đó. Mỗi đêm, thần mặt trời đi qua cõi âm và phải chiến đấu với con rắn khổng lồ Apep, hiện thân của hỗn loạn.
Giữ gìn trật tự ấy là bổn phận của các vua và của mọi người, theo khái niệm Ma'at — sự cân bằng, chân lý, công bằng. Nếu nhìn bằng mắt sinh thái, Ma'at gần giống với ý niệm về một hệ cân bằng cần được chăm giữ: lũ quá lớn phá làng, lũ quá nhỏ gây đói. Các văn bản Ai Cập cổ có ghi những năm đói kém do lũ thất thường, và các vua có nhiệm vụ trữ lương thực cho năm xấu.
Góc nhìn hôm nay: dòng Nile đã đổi khác
Kể từ khi đập cao Aswan hoàn thành năm 1970, lũ hằng năm của sông Nile không còn tràn xuống thung lũng phía dưới nữa. Nông dân có nước tưới quanh năm, nhưng lớp phù sa đen thì bị giữ lại trong hồ chứa phía trên. Đồng bằng châu thổ Nile ven Địa Trung Hải không còn được bồi đắp như xưa, nhiều đoạn bờ biển bị xói lở, và nông dân phải dùng nhiều phân bón hơn. "Gò đất đầu tiên" nổi lên từ lũ — hình ảnh nuôi thần thoại Ai Cập ba nghìn năm — gần như đã biến mất khỏi đời sống thực.
- Xem hiện vật: Bảo tàng Ai Cập lớn (Grand Egyptian Museum) gần Giza, Bảo tàng Ai Cập ở Cairo, Bảo tàng Anh và Bảo tàng Louvre có nhiều quan tài, giấy cói vẽ Nut, Geb, Shu.
- Đọc: các sách giới thiệu thần thoại Ai Cập của Geraldine Pinch hoặc Richard H. Wilkinson là điểm khởi đầu đáng tin cậy, có trích nguồn rõ ràng.
- Liên hệ Việt Nam: đồng bằng sông Cửu Long cũng sống nhờ lũ theo mùa và phù sa. Đặt hai châu thổ cạnh nhau, ta hiểu vì sao các dân tộc sống bên sông lớn đều coi nước vừa là mẹ đẻ, vừa là mối đe doạ.
Câu hỏi thường gặp
Nun trong thần thoại Ai Cập là gì?
Nun là vùng nước nguyên thuỷ tối tăm, bất động, có trước mọi thứ. Thế giới nổi lên từ Nun như một gò đất, và theo vũ trụ quan Ai Cập, Nun vẫn bao quanh thế giới sau khi sáng thế.
Ai là đấng tạo hoá của Ai Cập cổ?
Tuỳ trung tâm tôn giáo. Heliopolis thờ Atum (sau gắn với Ra), Memphis thờ Ptah tạo thế giới bằng tư duy và lời nói, Hermopolis kể về tám vị thần nguyên thuỷ, còn Thebes tôn Amun là vị thần ẩn giấu đứng sau tất cả.
Chín vị thần Heliopolis gồm những ai?
Nhóm chín vị (Ennead) gồm Atum, Shu, Tefnut, Geb, Nut, Osiris, Isis, Seth và Nephthys. Đây là bốn thế hệ thần, từ đấng tạo hoá tới các vị thần trong chuyện Osiris nổi tiếng.
Vì sao người Ai Cập nghĩ thế giới nổi lên từ nước?
Vì mỗi năm lũ sông Nile phủ kín thung lũng, rồi khi nước rút, những gò phù sa đen trồi lên đầu tiên. Người Ai Cập chứng kiến cảnh đất nổi lên từ nước mỗi năm, và hình ảnh ấy trở thành câu chuyện sáng thế.
Hòn đá benben là gì?
Benben là hòn đá đỉnh nhọn được thờ trong đền thần mặt trời ở Heliopolis, tượng trưng cho gò đất đầu tiên nổi lên từ nước nguyên thuỷ. Nhiều nhà Ai Cập học cho rằng chóp kim tự tháp và đỉnh tháp obelisk gợi lại hình dạng này.
