Hesiod và Theogony: thần thoại Hy Lạp từ Hỗn Mang tới Đất Mẹ Gaia

Theo Theogony (Thần phả) của nhà thơ Hy Lạp Hesiod, khoảng năm 700 TCN, đầu tiên có Chaos — Hỗn Mang, một khoảng trống há rộng. Sau đó Gaia, Đất Mẹ, xuất hiện làm nền vững chắc cho muôn loài, rồi Gaia tự sinh ra Bầu Trời Ouranos, Núi non và Biển cả. Từ cặp Gaia – Ouranos, các thế hệ thần nối nhau ra đời, tranh giành, lật đổ, cho tới khi Zeus lên ngôi chúa tể.

Hesiod và bài thơ Theogony

Hesiod là nhà thơ sống ở vùng Boeotia, miền trung Hy Lạp, thường được đặt vào khoảng cuối thế kỷ 8 hoặc đầu thế kỷ 7 TCN, gần cùng thời với những bài thơ mang tên Homer. Ông tự kể mình là người chăn cừu dưới chân núi Helicon, được các nàng thơ Muse trao cho cây gậy nguyệt quế và giọng hát để ca về các thần. Ông còn để lại bài Công việc và Ngày tháng (Erga kai Hemerai), một tập thơ khuyên làm nông, xem thời tiết, chọn ngày gieo trồng.

Theogony dài khoảng một nghìn dòng thơ lục bộ. Đây không phải "kinh thánh" của người Hy Lạp — họ không có văn bản thiêng thống nhất — nhưng là bản tổng hợp sớm và có hệ thống nhất về dòng dõi các thần còn lại tới hôm nay. Các nhà nghiên cứu cho rằng Hesiod đã gom nhiều truyền thống địa phương, và một số mô típ có họ hàng với thần thoại Cận Đông như chuyện Kumarbi của người Hurri – Hittite.

Bốn thực thể đầu tiên

Câu thơ nổi tiếng nhất của Theogony nói rằng trước hết Chaos sinh ra, rồi đến Gaia ngực rộng, chỗ dựa vững chắc mãi mãi của muôn loài, rồi Tartarus u tối trong lòng đất, và Eros, vị thần đẹp nhất. Cần hiểu đúng từng thực thể:

Từ Chaos sinh ra Erebus (bóng tối) và Nyx (đêm); từ Nyx sinh ra Aether (bầu khí sáng) và Hemera (ngày). Gaia tự mình, không cần bạn đời, sinh ra Ouranos (trời) để che phủ mình, Ourea (núi non) và Pontus (biển khơi). Thế giới vật chất được dựng xong trước khi có các vị thần mang hình người.

Ba thế hệ thần và những cuộc lật đổ

1. Ouranos: kết đôi với Gaia, sinh ra mười hai Titan, ba Cyclops một mắt và ba Hecatoncheires trăm tay. Ouranos ghét con, giấu chúng trong lòng Gaia. Gaia đau đớn, làm một lưỡi hái bằng kim loại cứng, xúi các con nổi dậy.
2. Kronos: Titan út nhận lưỡi hái, phục kích và thiến cha. Máu Ouranos rơi xuống đất sinh ra các Erinyes (thần báo oán), các Gigantes và các nữ thần cây tần bì. Phần thân bị ném xuống biển tạo bọt, từ bọt biển sinh ra Aphrodite, dạt vào đảo Cythera rồi Cyprus.
3. Zeus: Kronos sợ bị con lật đổ như mình từng làm, nên nuốt từng đứa con của Rhea. Rhea đưa cho Kronos một hòn đá quấn tã thay cho Zeus, giấu Zeus ở đảo Crete. Lớn lên, Zeus buộc cha nôn các anh chị ra, rồi cùng họ đánh các Titan suốt mười năm, nhờ có các Cyclops rèn sấm sét và các Hecatoncheires trăm tay giúp sức. Các Titan bị nhốt xuống Tartarus.

Sau đó còn trận Zeus đánh quái vật Typhon, con út của Gaia và Tartarus. Chiến thắng Typhon chốt lại trật tự của Zeus. Phần cuối bài thơ kể các cuộc hôn nhân của Zeus và các thế hệ thần mới.

Gaia: Đất Mẹ trong thần thoại và trong khoa học

Trong Theogony, Gaia không chỉ là mặt đất bị động. Bà sinh ra trời, núi, biển; bà đau khổ khi con bị giam; bà bày mưu, cảnh báo, trao vũ khí. Đất là một thực thể sống, có ý chí.

Gần ba nghìn năm sau, cái tên ấy trở lại trong khoa học. Thập niên 1970, nhà khoa học người Anh James Lovelock cùng nhà vi sinh vật học Lynn Margulis đưa ra "giả thuyết Gaia": sự sống và môi trường vật lý của Trái Đất — khí quyển, đại dương, đất đá — tác động qua lại, tạo thành một hệ tự điều chỉnh giữ cho hành tinh ở trạng thái thích hợp với sự sống. Tên "Gaia" do nhà văn William Golding, hàng xóm của Lovelock, gợi ý.

Giả thuyết Gaia gây tranh luận lớn. Các nhà sinh học tiến hoá như Richard Dawkins và W. Ford Doolittle phản bác rằng chọn lọc tự nhiên không thể tạo ra một "hành tinh tự điều chỉnh" có mục đích. Về sau, phiên bản yếu hơn — sự sống ảnh hưởng mạnh tới khí quyển và khí hậu — được chấp nhận rộng rãi và trở thành nền của ngành khoa học hệ Trái Đất. Phiên bản mạnh, coi Trái Đất như một sinh vật, vẫn chỉ là ẩn dụ.

Đọc Theogony bằng con mắt sinh thái

Thế giới vật chất có trước, thần mang hình người đến sau

Thứ tự trong Theogony đáng suy ngẫm: khoảng trống, đất, vực sâu, sức hút; rồi bóng tối và ánh sáng; rồi trời, núi, biển. Chỉ sau đó mới có các thần biết nói, biết mưu tính. Một nhà sinh thái đọc thấy ở đây trực giác rằng nền vật chất — đất, nước, ánh sáng — phải có trước, sự sống phức tạp đến sau.

Sinh ra từ đất, từ biển

Aphrodite sinh ra từ bọt biển, các nữ thần cây tần bì sinh ra từ máu thấm xuống đất. Hesiod hình dung sự sống nảy ra từ chỗ giao nhau giữa đất và nước. Người Hy Lạp sống quanh Địa Trung Hải, giữa núi đá và biển, nên điều đó cũng dễ hiểu.

Công việc và Ngày tháng: lịch nông nghiệp đầu tiên của châu Âu

Bài thơ thứ hai của Hesiod thực tế hơn nhiều. Ông khuyên cày khi nghe tiếng sếu kêu bay về nam, gặt khi chòm sao Pleiades mọc lúc rạng đông, tránh đi biển ngoài mùa hè. Đó là một cuốn lịch sinh thái: dựa vào chim di cư, sao trời, độ dài ngày để quyết định việc đồng áng. Người nông dân Việt Nam có ca dao, tục ngữ về thời tiết, mùa vụ cũng làm đúng việc ấy.

Những hiểu lầm phổ biến

• "Chaos là hỗn loạn": trong tiếng Hy Lạp của Hesiod, chaos gần nghĩa "khoảng trống há ra". Nghĩa "lộn xộn, hỗn loạn" đến muộn hơn nhiều.
• "Thần thoại Hy Lạp chỉ có một phiên bản": Hesiod là một tiếng nói. Các nhà thơ, các giáo phái khác như Orpheus kể khác hẳn, ví dụ bắt đầu từ một quả trứng vũ trụ.
• "Titan là người khổng lồ": Titan là thế hệ thần thứ hai, con của Gaia và Ouranos. Gigantes (người khổng lồ) là nhóm khác, sinh từ máu Ouranos.
• "Gaia là nữ thần thiên nhiên hiền hoà": trong Theogony, Gaia đứng sau cả cuộc nổi dậy của Kronos lẫn quái vật Typhon. Đất mẹ vừa nuôi dưỡng, vừa dữ dội.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem ở đâu

• Bản dịch: bản tiếng Anh của M. L. West (Oxford World's Classics) gồm cả Theogony và Công việc và Ngày tháng, chú giải ngắn gọn. Bài thơ không dài, đọc trong một buổi tối.
• Tiếng Việt: các tuyển tập thần thoại Hy Lạp phổ biến ở Việt Nam phần lớn kể lại theo nhiều nguồn trộn lẫn. Đọc chúng cạnh Theogony sẽ thấy chỗ nào là Hesiod, chỗ nào là nguồn đời sau.
• Thực địa: núi Helicon và vùng Boeotia nằm cách Athens vài giờ đường bộ. Ở Delphi gần đó, du khách có thể thấy hòn đá omphalos, tương truyền là "rốn của thế giới".
• Cho học sinh: vẽ "cây gia phả" các thần trong Theogony — chỉ cần ba tầng Gaia – Ouranos, Kronos – Rhea, Zeus và anh chị em — rồi đánh dấu những vị thần là hiện tượng tự nhiên (đất, trời, biển, đêm, ngày). Bài tập sẽ cho thấy thần thoại Hy Lạp khởi đầu như một bản liệt kê thiên nhiên.