Izanagi và Izanami: thần thoại tạo ra quần đảo Nhật Bản theo Kojiki

Theo thần thoại Nhật Bản, hai vị thần Izanagi và Izanami đứng trên chiếc cầu nổi giữa trời, cắm ngọn giáo nạm ngọc xuống biển và khuấy. Khi rút giáo lên, những giọt nước muối rơi từ mũi giáo đông lại thành hòn đảo đầu tiên. Trên hòn đảo ấy, hai vị kết hôn và sinh ra các đảo lớn của Nhật Bản, rồi các thần của biển, gió, núi, cây cỏ. Câu chuyện được chép trong Kojiki năm 712 và Nihon Shoki năm 720.

Nguồn: Kojiki và Nihon Shoki

Hai bộ sách là nguồn chính của thần thoại Nhật Bản cổ:

• Kojiki (Cổ sự ký), hoàn thành năm 712, do Ō no Yasumaro biên soạn theo lời đọc thuộc lòng của Hieda no Are, theo lệnh triều đình. Sách kể từ thuở trời đất mở ra tới đời Thiên hoàng Suiko.
• Nihon Shoki (Nhật Bản thư kỷ), hoàn thành năm 720, viết bằng Hán văn theo lối chính sử Trung Hoa. Điểm đặc biệt: phần thần thoại thường ghi kèm nhiều dị bản, mở đầu bằng "một sách nói rằng…".

Cả hai bộ sách đều được biên soạn khi triều đình Yamato đang củng cố quyền lực, nên một mục đích rõ ràng là xác lập dòng dõi hoàng gia bắt nguồn từ nữ thần mặt trời. Thần đạo (Shinto) là tín ngưỡng vẫn đang được thực hành ở Nhật Bản; bài này kể câu chuyện như di sản văn hoá.

Từ cầu nổi tới hòn đảo Onogoro

1. Đồng bằng trời cao: khi trời đất mới phân, trên cõi trời Takamagahara xuất hiện nhiều thế hệ thần. Thế hệ cuối là cặp anh em Izanagi ("người mời gọi" nam) và Izanami ("người mời gọi" nữ).
2. Thế giới còn trôi nổi: mặt đất bên dưới còn non, như dầu nổi trên nước, trôi dạt như con sứa.
3. Ngọn giáo nạm ngọc: các thần trên trời giao cho hai vị ngọn giáo Ame-no-nuboko, giao nhiệm vụ làm cho đất cố định lại.
4. Khuấy biển: đứng trên Cầu Nổi của Trời, hai vị thả giáo xuống, khuấy nước muối kêu lạo xạo. Rút giáo lên, giọt muối rơi từ mũi giáo đọng lại thành đảo Onogoro, "hòn đảo tự đông".

Sinh ra các đảo và các thần

Hai vị xuống đảo, dựng một cây cột trời và một ngôi điện. Họ đi vòng quanh cột theo hai hướng ngược nhau, gặp nhau thì chào hỏi rồi kết hôn. Lần đầu, Izanami lên tiếng trước; đứa con đầu lòng sinh ra không thành hình, bị thả trôi trên chiếc thuyền lau sậy. Hai vị lên trời hỏi các thần, được bói rằng lỗi ở chỗ người nữ đã nói trước. Họ làm lại nghi thức, lần này Izanagi nói trước.

Từ đó, Izanami sinh ra tám hòn đảo lớn, gọi chung là Ōyashima, "Tám Đại Đảo" — tên cổ của Nhật Bản. Theo Kojiki, thứ tự các đảo như sau:

Đáng chú ý là Hokkaido không có trong danh sách: vào thế kỷ 8, đảo phía bắc ấy chưa thuộc tầm hiểu biết và cai quản của triều đình Yamato. Danh sách đảo là một tấm bản đồ chính trị – địa lý của thời biên soạn.

Sau các đảo, hai vị sinh ra các thần của biển, cửa sông, gió, cây, núi, đồng cỏ, sương mù. Thiên nhiên Nhật Bản, theo câu chuyện này, là anh chị em của chính các hòn đảo.

Thần lửa, cõi chết và lời thề nghìn người

Vị thần cuối cùng Izanami sinh ra là thần lửa Kagutsuchi. Lửa thiêu đốt bà, và Izanami chết. Izanagi đau đớn, rút kiếm chém đứa con; từ máu và xác thần lửa sinh ra thêm nhiều vị thần khác.

Izanagi xuống Yomi, cõi của người chết, tìm vợ. Izanami nói bà đã ăn đồ ăn nấu ở Yomi nên khó trở về, và dặn chồng chờ, đừng nhìn bà. Izanagi không chờ được, bẻ một răng lược châm lửa soi, thấy thân xác vợ đang phân huỷ, giòi bọ bò khắp. Hoảng sợ, ông bỏ chạy; Izanami nổi giận, sai các nữ quỷ đuổi theo, rồi tự đuổi. Izanagi chặn lối dốc Yomotsu Hirasaka bằng một tảng đá lớn.

Hai vị đứng hai bên tảng đá, nói lời cuối. Izanami thề mỗi ngày sẽ làm chết một nghìn người ở trần gian; Izanagi đáp mỗi ngày sẽ cho dựng một nghìn năm trăm nhà hộ sinh. Vì thế, người ta nói, mỗi ngày có người chết, nhưng số người sinh ra nhiều hơn.

Trở về, Izanagi tắm gột uế ở một cửa sông. Khi rửa mắt trái, nữ thần mặt trời Amaterasu sinh ra; rửa mắt phải, thần mặt trăng Tsukuyomi sinh ra; rửa mũi, thần bão biển Susanoo sinh ra.

Đọc thần thoại Nhật Bản bằng con mắt sinh thái

Đảo sinh ra từ biển

Nhật Bản nằm trên chỗ giao nhau của nhiều mảng kiến tạo, với hơn một trăm núi lửa đang hoạt động. Đảo mới thật sự có thể sinh ra từ biển ở đây: năm 2013, một hòn đảo núi lửa nhô lên cạnh đảo Nishinoshima ở quần đảo Ogasawara rồi nhập vào đảo cũ, làm nó lớn gấp nhiều lần. Hình ảnh đảo "tự đông lại" từ nước biển không xa với điều người Nhật được chứng kiến.

Năm 2023, Cơ quan Thông tin Không gian Địa lý Nhật Bản đếm lại bằng bản đồ số và công bố con số khoảng 14.000 hòn đảo, gấp đôi con số cũ được dùng từ thập niên 1980 — vì cách đếm và độ chính xác bản đồ đã khác.

Lửa vừa sinh vừa diệt

Izanami chết vì sinh ra lửa, nhưng từ xác thần lửa lại sinh ra thêm nhiều thần. Với một quần đảo núi lửa, lửa là kẻ huỷ diệt và cũng là kẻ tạo ra đất mới, suối nước nóng, đất tro màu mỡ.

Cái chết và sự phân huỷ

Cảnh Izanagi thấy thân xác vợ đầy giòi là một trong những cảnh trần trụi nhất của thần thoại thế giới. Văn hoá Thần đạo coi trọng sự sạch sẽ và nghi lễ gột uế. Nhưng nhìn bằng mắt sinh thái, sự phân huỷ là mắt xích không thể thiếu: không có những sinh vật phân giải, vật chất không được trả lại cho đất, và sự sống mới không có nguyên liệu. Lời thề "chết một nghìn, sinh một nghìn rưỡi" giống như một quy luật quần thể sơ khai: sinh nhiều hơn chết thì quần thể tăng.

Góc nhìn hôm nay: dấu tích và cách đọc thêm

• Đảo Awaji: hòn đảo đầu tiên trong danh sách có đền Izanagi (Izanagi-jingū), tương truyền là nơi Izanagi về nghỉ cuối đời. Quanh Awaji có vài hòn đảo nhỏ được địa phương cho là đảo Onogoro, như Nushima.
• Đền Ise: ở tỉnh Mie, thờ nữ thần Amaterasu, là ngôi đền quan trọng bậc nhất của Thần đạo; nổi tiếng với nghi lễ xây lại điện thờ hai mươi năm một lần.
• Đọc: bản dịch Kojiki tiếng Anh của Donald L. Philippi hoặc của Gustav Heldt có chú giải tốt. Đọc phần thần thoại đầu sách sẽ thấy giọng văn khác hẳn các bản kể lại cho thiếu nhi.
• So sánh: đặt ngọn giáo khuấy biển của Izanagi cạnh cuộc khuấy biển sữa của Ấn Độ, hay cây cột của Thần Trụ Trời. Nhiều dân tộc hình dung thế giới được "khuấy" hay "chống" để thành hình.