Ymir và cây thế giới Yggdrasil trong thần thoại sáng thế Bắc Âu

Trong thần thoại Bắc Âu, thế giới được tạo từ xác của Ymir, người khổng lồ băng giá đầu tiên: thịt thành đất, máu thành biển, xương thành núi, sọ thành vòm trời. Nối liền chín cõi là Yggdrasil, một cây tần bì khổng lồ có ba rễ cắm vào ba giếng nước, nuôi sống và cũng bị gặm nhấm không ngừng. Câu chuyện được ghi lại ở Iceland thế kỷ 13, nhưng gốc rễ của nó cổ hơn nhiều.

Nguồn: hai bộ Edda

Gần như mọi hiểu biết về thần thoại sáng thế Bắc Âu đến từ hai nguồn Iceland:

• Edda thơ: tập hợp các bài thơ cổ, chép trong bản thảo Codex Regius vào khoảng thế kỷ 13. Bài quan trọng nhất cho chuyện sáng thế là Völuspá (Lời tiên tri của nữ pháp sư), cùng Grímnismál và Vafþrúðnismál.
• Edda văn xuôi: do Snorri Sturluson, nhà thơ và chính khách Iceland, viết khoảng năm 1220. Phần Gylfaginning kể lại có hệ thống chuyện sáng thế, dựa trên các bài thơ cũ.

Cần nhớ: Snorri là người Cơ Đốc giáo, viết hơn hai thế kỷ sau khi Iceland cải đạo (khoảng năm 1000). Ông muốn giữ lại vốn thơ ca cổ cho các thi sĩ trẻ, nên đã sắp xếp, nối các mảnh rời rạc thành một mạch. Một số chi tiết có thể là của chính ông. Khi một chi tiết chỉ có trong Snorri mà không có trong thơ cổ, các nhà nghiên cứu thường dè dặt.

Từ khe hở trống không tới Ymir

1. Ginnungagap: thuở ban đầu chỉ có một khe hở mênh mông. Phía bắc là Niflheim, cõi băng giá và sương mù; phía nam là Muspelheim, cõi lửa, nơi người khổng lồ lửa Surtr canh giữ.
2. Băng gặp lửa: sông băng từ phía bắc chảy vào khe, đông cứng thành lớp băng sương. Hơi nóng từ phía nam phả tới, băng tan nhỏ giọt. Từ những giọt nước ấy hình thành Ymir, người khổng lồ đầu tiên.
3. Con bò Auðumbla: cũng từ băng tan sinh ra con bò Auðumbla. Bốn dòng sữa từ vú bò nuôi Ymir. Bò liếm những tảng băng mặn để sống; sau ba ngày liếm, một người hiện ra từ băng: Búri, ông tổ của các thần.
4. Ba anh em thần: cháu nội của Búri là Odin, Vili và Vé. Ba anh em giết Ymir. Máu Ymir chảy ra nhiều tới mức nhấn chìm gần hết giống khổng lồ băng giá; chỉ Bergelmir và vợ thoát được để duy trì nòi giống.

Thân thể Ymir thành thế giới

Các thần lấy tia lửa từ Muspelheim gắn lên trời làm sao, sắp đặt đường đi cho mặt trời, mặt trăng. Rồi một ngày dạo trên bờ biển, ba anh em thần tìm thấy hai khúc gỗ dạt vào bờ. Họ tạo từ đó người đàn ông đầu tiên, Askr, và người đàn bà đầu tiên, Embla, ban cho hơi thở, trí khôn, sắc diện. Tên Askr nghĩa là cây tần bì; nghĩa của Embla còn tranh luận, có thể là cây du hoặc cây leo.

Yggdrasil: cây tần bì nối chín cõi

Yggdrasil là cây thế giới, thân đứng giữa vũ trụ, cành vươn trên trời. Theo Grímnismál và lời kể của Snorri, cây có ba rễ:

• Một rễ tới cõi các thần Aesir, nơi có giếng Urðr. Ba nữ thần số mệnh Norn sống bên giếng, mỗi ngày lấy nước và bùn trắng tưới lên cây để cây không khô héo.
• Một rễ tới cõi khổng lồ băng giá, nơi có giếng Mímir chứa trí khôn. Odin đã đổi một con mắt để được uống nước giếng này.
• Một rễ tới Niflheim, bên dòng suối Hvergelmir, nơi rồng Níðhöggr ngày đêm gặm rễ cây.

Trên ngọn cây có một con đại bàng. Con sóc Ratatoskr chạy lên chạy xuống thân cây, chuyển những lời khích bác giữa đại bàng và con rồng dưới rễ. Bốn con nai gặm chồi non trên cành. Grímnismál nói thẳng: cây tần bì chịu khổ nhiều hơn người ta biết — nai gặm phía trên, thân mục bên sườn, rồng gặm phía dưới.

Đọc thần thoại Bắc Âu bằng con mắt sinh thái

Thế giới sinh ra từ băng và lửa

Iceland là nơi băng và lửa gặp nhau theo nghĩa đen: những chỏm băng lớn như Vatnajökull nằm trên các núi lửa đang hoạt động. Khi núi lửa phun dưới băng, băng tan ồ ạt thành lũ. Người Iceland thời trung cổ sống giữa khung cảnh ấy, và hình ảnh "băng gặp lửa thì sinh ra sự sống" khớp với vùng đất của họ một cách lạ lùng. Hòn đảo núi lửa Surtsey trồi lên ngoài khơi Iceland năm 1963 được đặt theo tên người khổng lồ lửa Surtr trong chính thần thoại này.

Cây thế giới là một hệ sinh thái

Yggdrasil không đứng một mình. Có loài ăn lá (nai), loài sống trên ngọn (đại bàng), loài chạy dọc thân (sóc), loài gặm rễ (rồng), và những người chăm sóc tưới nước (các Norn). Cây vừa được nuôi, vừa bị ăn, nhưng vẫn đứng vững. Đó gần như là định nghĩa của một hệ sinh thái cân bằng: nhiều loài cùng sống nhờ một nguồn, mỗi loài một chỗ, và có lực bù đắp cho những gì bị lấy đi.

Cây tần bì ngoài đời thật

Cây tần bì châu Âu (Fraxinus excelsior) là cây gỗ lớn phổ biến ở Bắc Âu, gỗ dẻo dai dùng làm cán giáo, cán rìu. Một số học giả cho rằng Yggdrasil có thể vốn là cây thuỷ tùng thường xanh, vì cây tần bì rụng lá vào mùa đông, trong khi văn bản tả cây xanh tươi quanh năm; ý kiến này còn tranh luận.

Từ thập niên 1990, một loài nấm từ châu Á, Hymenoscyphus fraxineus, gây bệnh chết ngọn cây tần bì lan khắp châu Âu, giết chết số lượng rất lớn cây tần bì ở nhiều nước. Các nhà khoa học đang tìm và nhân giống những cây có sức chống chịu tự nhiên. Cây thế giới trong thần thoại bị rồng gặm rễ; cây tần bì ngoài đời đang bị một loài nấm nhỏ bé gặm từ bên trong.

Những hiểu lầm phổ biến

• "Chín cõi được liệt kê rõ ràng trong nguồn cổ": thơ cổ nói có chín cõi, nhưng danh sách chín cõi quen thuộc ngày nay là do các nhà nghiên cứu ghép lại từ nhiều chỗ, có chỗ không khớp nhau.
• "Thần thoại Bắc Âu là của người Viking": đúng một phần. Đây là tín ngưỡng của người Bắc German nói chung, và phần lớn được ghi lại sau thời Viking, ở Iceland đã cải đạo.
• "Ymir là ác quỷ": Ymir là tổ tiên của giống khổng lồ, nhưng cũng là tổ tiên bên ngoại của Odin, vì mẹ Odin là con gái một người khổng lồ. Ranh giới thần và khổng lồ trong thần thoại Bắc Âu mờ hơn nhiều so với hình dung thông thường.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem ở đâu

• Bản dịch: Edda văn xuôi bản tiếng Anh của Anthony Faulkes (Everyman) và Edda thơ bản của Carolyne Larrington (Oxford World's Classics) là hai bản đáng tin cậy, dễ đọc.
• Bảo tàng: Viện Árni Magnússon ở Reykjavík lưu giữ bản thảo Codex Regius và thỉnh thoảng trưng bày. Bảo tàng Quốc gia Iceland có nhiều hiện vật thời định cư.
• Thực địa: các vườn quốc gia Vatnajökull và Þingvellir ở Iceland là nơi có thể đứng giữa băng, đá núi lửa và khe nứt địa chất — khung cảnh rất gần với Ginnungagap.
• Cho học sinh: vẽ Yggdrasil như một sơ đồ chuỗi thức ăn: ai ăn gì, ai chăm sóc ai. Sau đó vẽ một cây thật ở sân trường — cây bàng, cây phượng — với kiến, sâu, chim, nấm. Hai sơ đồ sẽ giống nhau hơn ta tưởng.