Đảo không chuột South Georgia: chim biển trở về sau chiến dịch diệt chuột

Đảo South Georgia ở Nam Đại Dương từng bị chuột do tàu săn hải cẩu, săn cá voi mang tới tàn phá suốt gần hai thế kỷ: chúng ăn trứng và chim non của hàng triệu chim biển làm tổ trong hang đất. Từ năm 2011 đến 2015, một chiến dịch rải bả bằng trực thăng trên hơn 1.000 km² đã diệt sạch chuột, và năm 2018 đảo được công bố không còn chuột. Từ đó, chim biển và loài chim sẻ đặc hữu duy nhất của đảo đang quay lại những vùng chúng đã mất.

South Georgia: hòn đảo của chim biển

South Georgia là hòn đảo dài khoảng 170 km, nằm giữa Nam Đại Dương, cách Nam Mỹ hơn 1.400 km. Hơn một nửa diện tích bị băng phủ, núi cao gần 3.000 m. Đảo không có người ở thường xuyên, chỉ có các nhà khoa học và nhân viên quản lý.

Vùng biển giàu nhuyễn thể (krill) quanh đảo nuôi một quần thể chim biển và thú biển khổng lồ: chim cánh cụt vua, hải cẩu lông, hải tượng, hải âu lớn. Nhưng những cư dân dễ tổn thương nhất là các loài chim biển nhỏ làm tổ trong hang đất như chim báo bão, chim lặn, hải âu nhỏ. Chúng đào hang trong lớp cỏ bụi ven biển, đẻ một trứng mỗi năm, và hầu như không có cách tự vệ trước kẻ săn mồi trên mặt đất — vì suốt hàng triệu năm, trên đảo không có thú săn mồi nào như vậy.

Đảo còn có hai loài chim đất liền đặc hữu: chim manh South Georgia (Anthus antarcticus), loài chim biết hót sống xa nhất về phía nam trên thế giới, và vịt mỏ nhọn South Georgia, một phân loài vịt kỳ lạ ăn cả xác động vật biển.

Chuột đến cùng người săn hải cẩu

Từ cuối thế kỷ 18, tàu săn hải cẩu lông rồi tàu săn cá voi lần lượt đến South Georgia. Chuột cống và chuột nhắt theo tàu lên bờ, quanh các trạm săn cá voi ven biển. Không có thiên địch, chuột sinh sôi, lan dọc bờ biển, ăn trứng và chim non trong hang.

Hậu quả rõ nhất: chim manh South Georgia gần như biến mất khỏi đảo chính, chỉ còn sống trên vài hòn đảo nhỏ ngoài khơi và những dải bờ biển mà chuột chưa tới được. Các loài chim làm tổ trong hang cũng chỉ còn đông đúc ở những nơi không có chuột.

Điều thú vị là chính sông băng lại bảo vệ phần còn lại của đảo. Những lưỡi băng lớn chảy ra biển chia bờ biển thành nhiều khoang ngăn cách. Chuột không vượt qua được băng, nên mỗi khoang hoặc có chuột hoặc không. Nhưng sông băng ở South Georgia đang rút lùi nhanh, và các nhà khoa học lo rằng khi các "bức tường băng" ấy biến mất, chuột sẽ tràn sang những khu còn sạch. Đó là một lý do khiến chiến dịch phải làm sớm.

Chiến dịch diệt chuột lớn nhất thế giới lúc bấy giờ

Chiến dịch do Quỹ Di sản South Georgia (South Georgia Heritage Trust), một tổ chức phi lợi nhuận, thực hiện cùng chính quyền đảo, chia thành ba giai đoạn, lợi dụng chính các sông băng làm ranh giới tự nhiên.

Tổng diện tích xử lý hơn 1.000 km², lớn nhất thế giới đối với một chiến dịch diệt gặm nhấm vào thời điểm đó. Các phi công phải bay trực thăng trong gió mạnh, thời tiết thay đổi liên tục, giữa núi băng — mỗi mùa chỉ có vài tuần thích hợp.

Cái giá phải trả

Bả độc được rải từ trên không không phân biệt chuột với chim. Một số chim, nhất là vịt mỏ nhọn và chim cướp biển, chết vì ăn phải bả hoặc ăn xác chuột nhiễm độc. Các nhà quản lý chấp nhận thiệt hại ngắn hạn này, tính toán rằng quần thể những loài ấy sẽ phục hồi khi không còn chuột, và các số liệu sau đó cho thấy vịt mỏ nhọn đã hồi phục. Đây là loại đánh đổi luôn phải cân nhắc kỹ trước mỗi chiến dịch diệt loài ngoại lai.

Những gì quay lại

• Chim manh: chỉ vài năm sau, chim manh South Georgia được thấy làm tổ ở những vùng ven biển của đảo chính mà nhiều thập kỷ không có tiếng hót.
• Chim biển làm tổ trong hang: các khảo sát ghi nhận chim báo bão, chim lặn quay lại đào hang ở những sườn đồi trước đây trống trơn. Quần thể của chúng tăng chậm vì mỗi cặp chỉ đẻ một trứng mỗi năm; phục hồi hoàn toàn có thể mất hàng chục năm.
• Thảm cỏ bụi: không còn chuột ăn hạt và rễ, cỏ bụi ven biển cũng đổi khác.

South Georgia còn một loài ngoại lai lớn khác: tuần lộc do người săn cá voi Na Uy đưa tới đầu thế kỷ 20 làm nguồn thịt. Tuần lộc gặm trụi thảm thực vật ven biển. Năm 2013–2014, chính quyền đảo loại bỏ toàn bộ đàn tuần lộc, một phần để thảm thực vật hồi lại, một phần để chúng không ăn phải bả trong các đợt rải tiếp theo.

Đảo không chuột: một phong trào toàn cầu

Chuột, mèo, dê, thỏ do con người mang tới là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tuyệt chủng chim trên các đảo. Các tổ chức bảo tồn đã tiến hành hàng trăm chiến dịch diệt loài ngoại lai trên đảo khắp thế giới, phần lớn trên đảo nhỏ. Vài ví dụ:

• Đảo Macquarie (Úc): diệt thỏ, chuột cống, chuột nhắt; được công bố sạch năm 2014.
• Đảo Gough (Nam Đại Tây Dương): chuột nhắt ở đây tiến hoá thành kích thước lớn bất thường, ăn sống cả chim hải âu non. Chiến dịch năm 2021 chưa thành công vì vẫn phát hiện chuột sống sót, cho thấy việc này khó tới mức nào.

Thành công phụ thuộc vào ba điều: diệt được con cuối cùng (chỉ cần một cặp sống sót là thất bại), ngăn tái xâm nhập (kiểm tra mọi tàu cập bến), và có tiền theo dõi nhiều năm sau đó.

Góc nhìn hôm nay: bài học cho các đảo Việt Nam

Việt Nam có hàng nghìn hòn đảo, nhiều đảo nhỏ là nơi chim biển làm tổ hoặc rùa biển lên đẻ trứng. Chuột, mèo, chó theo người và theo thuyền lên đảo là mối đe doạ có thật với những loài này. Không cần những chiến dịch rải bả quy mô lớn, nhiều việc nhỏ đã có ích:

• Không mang thú nuôi lên đảo hoang: một con mèo thả trên đảo nhỏ có thể xoá sổ cả một bãi chim làm tổ.
• Giữ rác thức ăn: rác thải ở các bãi cắm trại, khu du lịch đảo nuôi chuột. Mang rác về là cách đơn giản để không giúp chuột sinh sôi.
• Đọc thêm: trang của Quỹ Di sản South Georgia và tổ chức Island Conservation có báo cáo, ảnh, bản đồ chi tiết từng giai đoạn chiến dịch, viết dễ hiểu.