Tháo đập sông Elwha: dòng sông sống lại và cá hồi trở về sau một thế kỷ

Sông Elwha ở bang Washington, Mỹ, là nơi diễn ra dự án tháo đập lớn nhất thế giới tính tới thời điểm đó: hai con đập Elwha và Glines Canyon bị dỡ bỏ trong giai đoạn 2011–2014. Chỉ vài năm sau, cá hồi đã bơi ngược lên những đoạn sông bị chặn suốt một thế kỷ, cửa sông được bồi thêm đất cát, bãi biển hồi lại. Elwha trở thành bằng chứng rằng một dòng sông có thể sống lại nhanh hơn nhiều người dự đoán, nếu được trả lại dòng chảy.

Hai con đập chặn đường cá hồi

Elwha chảy từ dãy núi Olympic xuống eo biển Juan de Fuca, phần lớn lưu vực nằm trong Vườn quốc gia Olympic. Trước khi có đập, đây là một trong những dòng sông cá hồi phong phú nhất bán đảo, với đủ năm loài cá hồi Thái Bình Dương cùng cá hồi vân di cư. Người Klallam vùng hạ lưu Elwha sống dựa vào cá hồi từ hàng nghìn năm.

• Đập Elwha: xây xong năm 1913, cao khoảng 33 m, cách cửa sông chưa tới 8 km. Đập không có lối cho cá đi qua, dù luật của bang thời đó đã yêu cầu.
• Đập Glines Canyon: xây xong năm 1927, cao khoảng 64 m, nằm xa hơn về thượng nguồn.

Hai con đập cung cấp điện cho nhà máy gỗ và thị trấn Port Angeles. Cái giá là cá hồi bị dồn vào vài cây số sông cuối cùng dưới đập, mất đường lên hơn 100 km sông suối thượng nguồn — nơi chúng từng đẻ trứng. Số lượng cá hồi về sông giảm xuống chỉ còn một phần nhỏ so với trước.

Vì sao lại tháo

Cuối thế kỷ 20, hai con đập đã cũ, sản lượng điện nhỏ, và giấy phép hoạt động của đập Glines Canyon cần gia hạn. Cộng đồng người Klallam, các nhà bảo tồn và cơ quan quản lý vườn quốc gia vận động nhiều năm. Năm 1992, Quốc hội Mỹ thông qua đạo luật phục hồi hệ sinh thái và nghề cá sông Elwha, cho phép chính phủ liên bang mua lại hai con đập để tháo bỏ. Từ khi có luật tới khi khởi công mất gần hai mươi năm: nghiên cứu, cấp kinh phí, xây nhà máy xử lý nước cho thành phố ở hạ lưu và trại nuôi cá để giữ nguồn giống.

Tháo đập: từng bước một

Hạ đập chậm, có những đợt tạm ngừng trong mùa cá di cư, là để tránh làm cá chết hàng loạt vì nước quá đục. Các nhà khoa học đã nghiên cứu nhiều năm để tính lượng bùn cát sẽ trôi xuống và tác động của nó.

Trầm tích: nỗi lo lớn nhất hoá thành món quà

Sau gần một thế kỷ, hai hồ chứa giữ lại hàng chục triệu mét khối bùn, cát, sỏi, đá — thứ mà lẽ ra dòng sông phải mang ra biển. Đây là phần khó nhất của việc tháo đập: nếu toàn bộ trầm tích ào xuống một lúc, nó có thể bóp nghẹt lòng sông, giết trứng cá, làm đục nước sinh hoạt.

Theo các nghiên cứu của Cục Địa chất Mỹ (USGS) công bố sau đó, trong khoảng hai năm đầu, một phần lớn lượng trầm tích đã bị xói ra khỏi lòng hồ cũ. Phần lớn trôi ra biển và bồi đắp vùng cửa sông. Châu thổ nhỏ ở cửa Elwha mở rộng thêm hàng chục hecta, bãi biển từng bị xói lở vì thiếu cát được bồi trở lại. Đáy biển gần bờ thay đổi, một số thảm tảo bẹ bị ảnh hưởng vì nước đục, rồi phục hồi dần.

Bài học quan trọng: đập không chỉ chặn nước và cá, mà còn chặn đất. Một dòng sông thiếu phù sa thì cửa sông, bãi biển ở hạ lưu sẽ dần bị biển ăn vào. Điều này đúng ở mọi nơi, kể cả với các châu thổ lớn ở châu Á.

Sự sống quay lại

Cá hồi

Ngay khi đập Elwha được dỡ, cá hồi bắt đầu bơi lên đoạn sông trước kia bị chặn. Các nhà sinh học đếm được tổ trứng của cá hồi chinook, cá hồi vân di cư ở thượng nguồn chỉ vài năm sau. Cá hồi bò (bull trout) và cá hồi vân sống trong hồ cũng đi lại được giữa các khúc sông. Số lượng cá chưa trở về mức lịch sử — điều đó cần nhiều thế hệ cá — nhưng xu hướng đi lên đã rõ.

Chuỗi thức ăn ven sông

Cá hồi là "xe chở dinh dưỡng" từ biển vào rừng. Cá trưởng thành lớn lên ở biển, bơi ngược về sông đẻ trứng rồi chết. Xác cá cung cấp đạm, nitơ, phốt pho cho côn trùng nước, chim, thú và cả cây ven bờ. Các nghiên cứu ở Elwha ghi nhận chim lội suối Mỹ (American dipper) ăn trứng cá hồi và cá con, có dấu hiệu sinh sản tốt hơn ở những đoạn có cá hồi trở lại. Rái cá sông, gấu, đại bàng cũng hưởng lợi.

Lòng hồ cũ thành thung lũng

Hai lòng hồ cũ lộ ra là bùn đất trơ trụi. Cơ quan quản lý vườn quốc gia gieo hạt, trồng cây bản địa để giữ đất và ngăn cây ngoại lai lấn chiếm. Thực vật mọc lên nhanh; một phần là cây được trồng, một phần là cây tự mọc từ hạt gió đưa tới.

Sau Elwha: làn sóng tháo đập

Elwha không phải con đập đầu tiên bị tháo, nhưng là dự án lớn nhất và được nghiên cứu kỹ nhất lúc đó, nên trở thành mẫu cho nhiều nơi:

• Sông Klamath (California – Oregon, Mỹ): bốn con đập thuỷ điện được tháo trong giai đoạn 2023–2024, vượt Elwha để trở thành dự án tháo đập lớn nhất lịch sử. Tháng 10/2024, cá hồi đã được ghi nhận bơi lên phía trên vị trí đập cũ.
• Sông Sélune (Pháp): đập Vezins cao hơn 30 m được tháo dỡ năm 2019–2020 để mở đường cho cá hồi Đại Tây Dương.
• Châu Âu nói chung: nghiên cứu năm 2020 trên tạp chí Nature ước tính các con sông châu Âu bị chắn bởi ít nhất 1,2 triệu công trình — đập, đập tràn, cống, kè. Nhiều công trình nhỏ đã hết công năng. Mỗi năm, hàng trăm vật cản như vậy được dỡ bỏ.

Cần nói rõ: tháo đập không phải lời giải cho mọi con đập. Nhiều con đập vẫn cung cấp điện, nước tưới, chống lũ thiết yếu. Elwha thành công một phần vì hai đập đã cũ, sản lượng thấp, và lưu vực phía trên nằm gần trọn trong vườn quốc gia được bảo vệ — cá hồi trở về một thượng nguồn còn nguyên vẹn.

Góc nhìn hôm nay: điều gì mang về được

• Xem trực tuyến: Vườn quốc gia Olympic và Cục Địa chất Mỹ có kho ảnh, video chụp lặp lại cùng một góc trước và sau tháo đập. Đặt hai bức ảnh lòng hồ cạnh nhau là cách nhanh nhất để thấy một dòng sông hồi sinh.
• Đọc: phim tài liệu DamNation (2014) và các bài tổng hợp của USGS về sông Elwha. Sách Elwha: A River Reborn của Lynda Mapes kể lại câu chuyện từ góc nhìn người Klallam.
• Nhìn quanh mình: con mương, con suối gần nhà có cống, đập nhỏ nào không? Cá có đi qua được không? Ngay cả một cái cống đặt cao hơn mặt nước cũng có thể là "đập Elwha" thu nhỏ với cá con và tôm tép.