Vườn ươm san hô là nơi người ta nuôi những mảnh san hô nhỏ dưới biển hoặc trong bể trên bờ cho tới khi chúng đủ lớn, rồi gắn trở lại lên rạn đã chết hay suy thoái. Phương pháp này đã giúp phục hồi những mảng rạn ở Florida, Caribe, Indonesia, Úc và được thử nghiệm ở Việt Nam. Nhưng các nhà khoa học nói thẳng: trồng san hô chỉ cứu được những mảnh rạn nhỏ, không thay được việc giảm nhiệt độ biển, ô nhiễm và đánh bắt huỷ diệt.
Vì sao rạn san hô cần được "trồng lại"
San hô tạo rạn là những động vật nhỏ sống thành tập đoàn, mỗi cá thể (polyp) tiết ra bộ xương đá vôi. Bên trong mô san hô có tảo cộng sinh cung cấp phần lớn năng lượng nhờ quang hợp. Khi nước biển nóng quá ngưỡng chịu đựng trong nhiều tuần, san hô đẩy tảo ra ngoài, lộ bộ xương trắng — hiện tượng tẩy trắng. Nếu nước không sớm mát lại, san hô chết đói.
Tháng 4/2024, Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) xác nhận đợt tẩy trắng san hô toàn cầu lần thứ tư, sau các đợt 1998, 2010 và 2014–2017. Cộng thêm ô nhiễm, trầm tích, đánh bắt bằng thuốc nổ, sao biển gai bùng phát, nhiều rạn trên thế giới đã mất phần lớn san hô sống. Rạn tự phục hồi được nếu được để yên đủ lâu, nhưng khi các đợt nóng đến dồn dập và nguồn ấu trùng cạn kiệt, quá trình ấy có thể không kịp. Vườn ươm là cách "đẩy nhanh" sự trở lại.
Các phương pháp trồng san hô chính
| Phương pháp | Cách làm | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Làm vườn san hô (nhân mảnh) | Bẻ mảnh nhỏ từ tập đoàn khoẻ, treo lên khung hoặc "cây" ống nhựa dưới biển cho lớn, rồi gắn lại lên rạn | Đơn giản, rẻ, áp dụng được ở nhiều nơi | Ít đa dạng di truyền nếu chỉ nhân từ vài tập đoàn |
| Vi phân mảnh | Cắt san hô khối thành mảnh rất nhỏ, nuôi trong bể, ghép cạnh nhau cho chúng lớn và liền thành một khối | San hô khối vốn mọc rất chậm lớn nhanh hơn nhiều | Cần bể trên bờ, kỹ thuật cao |
| Nuôi ấu trùng | Thu trứng và tinh trùng trong mùa san hô đẻ, cho thụ tinh, nuôi ấu trùng rồi thả về rạn | Tạo ra hàng triệu cá thể mới đa dạng di truyền | Tỷ lệ sống của san hô non rất thấp |
| Khung nền | Đặt khung thép, khối bê tông hay lưới lên nền đá vụn, gắn san hô lên khung | Ổn định nền đá vụn trôi dạt sau khi rạn bị phá | Tốn vật liệu, cần thợ lặn nhiều |
Vườn san hô kiểu Florida
Ở quần đảo Florida Keys, Tổ chức Phục hồi San hô (Coral Restoration Foundation) phổ biến kiểu "cây san hô": khung ống nhựa hình cây treo lơ lửng dưới nước, mỗi cành treo hàng chục mảnh san hô sừng hươu. Treo lơ lửng giúp san hô ít bị cát vùi, ít bị sinh vật ăn, và lớn nhanh. Mảnh đủ lớn được gắn lên rạn bằng xi măng biển hoặc dây buộc.
Phát hiện tình cờ về vi phân mảnh
Nhà sinh học David Vaughan tại phòng thí nghiệm Mote ở Florida tình cờ phát hiện khi một mảnh san hô bị vỡ ra thành nhiều mẩu nhỏ, các mẩu ấy mọc lại nhanh hơn hẳn mảnh lớn ban đầu. Từ đó ra đời kỹ thuật vi phân mảnh, giúp những loài san hô khối mọc chậm — vốn mất hàng chục năm mới to bằng chiếc đĩa — có thể đạt kích thước ấy trong vài năm.
Thụ tinh nhân tạo cho san hô
Nhiều loài san hô đẻ đồng loạt vài đêm mỗi năm, sau trăng tròn, khi nước đủ ấm. Nhà khoa học Peter Harrison (Úc) và các cộng sự thu trứng, tinh trùng trong những đêm ấy, nuôi hàng triệu ấu trùng trong lồng lưới nổi, rồi thả xuống các khoảnh rạn bị tàn phá ở rạn san hô Great Barrier và Philippines. Kết quả cho thấy san hô từ ấu trùng có thể lớn lên và tự sinh sản sau vài năm.
Những dự án đáng chú ý
- Indonesia: ở quần đảo Spermonde (Sulawesi), các dự án đặt hàng chục nghìn khung thép lục giác phủ cát, gọi là "sao rạn", nối nhau thành mạng lưới trên nền đá vụn do đánh cá bằng thuốc nổ để lại. San hô gắn lên khung phủ kín khung trong vài năm.
- Caribe: nhiều vườn ươm nuôi san hô sừng hươu và san hô gạc nai — hai loài từng chiếm ưu thế rồi suy giảm mạnh từ thập niên 1980 do dịch bệnh và nhiệt độ.
- Việt Nam: Viện Hải dương học Nha Trang và các khu bảo tồn biển như Hòn Mun (Nha Trang), Cù Lao Chàm (Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng), Côn Đảo, Phú Quốc đã có những chương trình cấy ghép, phục hồi san hô thử nghiệm, kết hợp với tuyên truyền cho ngư dân và khách du lịch.
Giới hạn: trồng san hô không cứu được mọi rạn
Các nhà khoa học rạn san hô thường nhắc ba giới hạn để tránh kỳ vọng sai.
- Quy mô: rạn san hô trên thế giới rộng hàng trăm nghìn km². Phần lớn dự án trồng san hô chỉ phủ vài hecta. Chi phí trên mỗi hecta theo các tổng kết dao động rất lớn, từ vài chục nghìn tới hàng triệu USD.
- Nhiệt độ: năm 2023, đợt nóng biển kỷ lục ở Florida làm nhiệt độ nước vượt 32°C trong nhiều tuần. Nhiều vườn ươm bị tẩy trắng nặng; các nhà khoa học phải vội đưa hàng nghìn mảnh san hô lên bể trên bờ để cứu. Trồng lại san hô vào vùng nước vẫn nóng lên là đổ công vào chỗ có thể chết lần nữa.
- Đa dạng di truyền: nếu chỉ nhân bản từ vài tập đoàn, cả vườn san hô sẽ giống hệt nhau, cùng chết khi gặp một bệnh hay một đợt nóng. Các dự án tốt cố ý nhân từ nhiều tập đoàn khác nhau.
Một hướng nghiên cứu mới là chọn lọc hoặc lai tạo các dòng san hô chịu nhiệt tốt hơn, gọi là hỗ trợ tiến hoá. Hướng này còn ở giai đoạn đầu và cần thận trọng để tránh tác dụng phụ ngoài ý muốn.
Ai sống trên rạn được trồng lại
Thành công không chỉ đo bằng diện tích san hô sống, mà bằng việc cả hệ sinh thái có quay lại không. Các khảo sát ở những rạn được phục hồi thường ghi nhận cá rạn quay lại trước tiên, như cá thia, cá bàng chài, cá mó, những loài cần chỗ trú trong cành san hô. Cá mó và nhím biển gặm tảo, giữ cho tảo không phủ kín bề mặt và tạo chỗ cho san hô non bám. Âm thanh của một rạn khoẻ — tiếng tôm búng, cá kêu — còn giúp ấu trùng cá định hướng tìm về. Một số dự án đã thử phát loa dưới nước mô phỏng tiếng rạn khoẻ để thu hút cá về rạn đang phục hồi.
Góc nhìn hôm nay: người bình thường làm được gì
- Khi lặn hoặc bơi ở rạn: không đứng, không chạm, không bẻ san hô, không cho cá ăn. Một cú đá chân vô ý có thể làm gãy nhiều năm sinh trưởng.
- Không mua đồ lưu niệm từ san hô: san hô khô, vỏ ốc lớn bán ven biển thường được khai thác từ rạn sống.
- Chọn nơi lặn có quản lý: các khu bảo tồn biển có quy định số khách, vùng cấm neo; ủng hộ những nơi làm đúng quy định là ủng hộ rạn.
- Đọc thêm: Chương trình Phục hồi và Thích ứng Rạn san hô (RRAP) của Úc và Hiệp hội Phục hồi San hô (Coral Restoration Consortium) có hướng dẫn và tổng kết công khai về hiệu quả các phương pháp.
Câu hỏi thường gặp
Vườn ươm san hô là gì?
Vườn ươm san hô là nơi nuôi những mảnh san hô nhỏ trên khung treo dưới biển hoặc trong bể trên bờ cho tới khi đủ lớn, rồi gắn trở lại lên rạn bị suy thoái. Đây là phương pháp phục hồi rạn phổ biến nhất hiện nay.
Trồng san hô có hiệu quả không?
Có hiệu quả ở quy mô nhỏ: san hô trồng lại có thể sống, lớn và thu hút cá quay về. Nhưng nó chỉ phủ được vài hecta mỗi dự án và vẫn có thể chết nếu nước biển tiếp tục nóng, nên không thay được việc giảm các nguyên nhân gốc.
San hô bị tẩy trắng có chết không?
Không phải ngay lập tức. Tẩy trắng là khi san hô đẩy tảo cộng sinh ra ngoài vì nước quá nóng; nếu nước mát lại sớm, tảo có thể quay lại và san hô hồi phục. Nếu nóng kéo dài nhiều tuần, san hô sẽ chết đói.
Vi phân mảnh san hô là gì?
Đây là kỹ thuật cắt san hô khối thành những mảnh rất nhỏ rồi nuôi cạnh nhau để chúng lớn và liền lại. Mảnh nhỏ mọc nhanh hơn hẳn, giúp những loài vốn mất hàng chục năm để lớn có thể đạt kích thước ấy trong vài năm.
Việt Nam có trồng lại san hô không?
Có. Viện Hải dương học Nha Trang và các khu bảo tồn biển như Hòn Mun, Cù Lao Chàm, Côn Đảo, Phú Quốc đã có các chương trình cấy ghép và phục hồi san hô thử nghiệm, kết hợp với giáo dục cộng đồng và quản lý du lịch.
