Ánh sáng nhân tạo ban đêm — đèn đường, đèn quảng cáo, đèn nhà, đèn tàu cá — làm rối loạn sinh vật sống theo nhịp ngày đêm: côn trùng bị hút vào đèn và chết, rùa biển con bò về phía phố thay vì ra biển, chim di cư bay đêm lạc hướng và đâm vào nhà cao tầng, cây trồng gần đèn đường ra lá, rụng lá lệch mùa. Khác với nhiều loại ô nhiễm khác, ô nhiễm ánh sáng có thể giảm gần như ngay lập tức: tắt đèn không cần thiết, che chụp đèn hướng xuống, dùng ánh sáng màu ấm.
Ô nhiễm ánh sáng lớn tới mức nào
Theo Bản đồ Thế giới về Độ sáng Bầu trời Đêm công bố năm 2016 (nhóm của Fabio Falchi), hơn 80% dân số thế giới sống dưới bầu trời bị ô nhiễm ánh sáng, và hơn một phần ba nhân loại không còn nhìn thấy dải Ngân Hà từ nơi mình sống. Ở châu Âu và Mỹ, tỷ lệ sống dưới bầu trời ô nhiễm ánh sáng lên tới khoảng 99%.
Ảnh vệ tinh chưa phản ánh hết. Một nghiên cứu năm 2023 trên tạp chí Science, dựa trên hàng chục nghìn lượt quan sát của người dân khắp thế giới đếm số sao nhìn thấy, ước tính bầu trời đêm sáng lên khoảng 10% mỗi năm trong giai đoạn 2011–2022 — nhanh hơn nhiều so với số liệu vệ tinh. Một lý do là đèn LED ánh trắng giàu ánh sáng xanh, mà các cảm biến vệ tinh cũ không đo hết.
Sự sống được thiết kế cho bóng tối
Trong hàng trăm triệu năm, Trái Đất có nhịp sáng – tối ổn định: ngày, đêm, trăng tròn, trăng non. Rất nhiều sinh vật dùng nhịp ấy để định giờ.
- Khoảng một phần ba các loài có xương sống và gần hai phần ba các loài không xương sống hoạt động về đêm, theo các tổng hợp thường được trích dẫn.
- Nhiều loài san hô đẻ đồng loạt theo pha trăng. Đom đóm dùng ánh sáng để tìm bạn tình.
- Cây dùng độ dài đêm để biết mùa ra hoa, rụng lá.
- Con người cũng tiết melatonin, hormone điều hoà giấc ngủ, khi trời tối; ánh sáng đêm, nhất là ánh sáng xanh, làm giảm tiết hormone này.
Ảnh hưởng tới từng nhóm sinh vật
Côn trùng: bị hút vào đèn
Ai cũng từng thấy thiêu thân bay vòng quanh bóng đèn. Một nghiên cứu năm 2024 dùng camera tốc độ cao cho thấy côn trùng không "bị hút" theo nghĩa đen: chúng có phản xạ quay lưng về phía nguồn sáng mạnh nhất (vốn là bầu trời) để giữ thăng bằng, nên quanh một bóng đèn chúng bay vòng mãi, kiệt sức hoặc bị dơi, thạch sùng, chim ăn. Các ước tính ở Đức cho thấy mỗi đèn đường mùa hè có thể làm chết hàng chục côn trùng mỗi đêm.
Một thí nghiệm ở đồng cỏ Thuỵ Sĩ, công bố trên Nature năm 2017, phát hiện ánh sáng đèn đường làm giảm khoảng 62% số lượt côn trùng ban đêm đến thăm hoa, và cây cỏ trong vùng sáng đậu ít quả hơn. Ánh sáng đêm có thể đang góp phần vào sự suy giảm côn trùng thụ phấn mà các nhà khoa học lo ngại.
Rùa biển con: lạc đường ra biển
Rùa biển con nở ra vào ban đêm, bò về phía chân trời sáng nhất — trong tự nhiên là mặt biển phản chiếu ánh trăng, sao. Đèn khu nghỉ dưỡng, đường ven biển khiến chúng bò ngược vào đất liền, chết vì kiệt sức, bị xe cán, bị chim, cua ăn. Ở Florida, nhiều địa phương có quy định về đèn ven biển mùa rùa đẻ. Ở Việt Nam, Côn Đảo là nơi rùa xanh lên đẻ nhiều nhất; ánh sáng trên các bãi đẻ được kiểm soát chặt.
Chim di cư: va vào nhà cao tầng
Phần lớn chim nhỏ di cư bay ban đêm, định hướng một phần nhờ sao. Nhà cao tầng sáng đèn, nhất là trong đêm mây mù, hút chúng lại; chim bay vòng tới kiệt sức hoặc đâm vào kính. Các nghiên cứu ở Chicago, nơi đếm chim chết dưới chân một toà nhà hội nghị suốt nhiều thập kỷ, cho thấy những đêm tắt bớt đèn số chim chết giảm rõ rệt. Nhiều thành phố Bắc Mỹ nay có chương trình "tắt đèn" trong mùa chim di cư.
Cây cối: lệch mùa
Cây đường phố cạnh đèn có thể giữ lá lâu hơn vào mùa thu và đâm chồi sớm hơn vào mùa xuân. Một nghiên cứu ở Anh công bố năm 2016 ghi nhận những vùng sáng đèn nhiều có cây đâm chồi sớm hơn tới khoảng một tuần. Lệch lịch với côn trùng ăn lá và chim nuôi con có thể làm rối cả chuỗi thức ăn.
Dưới nước
Động vật phù du nhỏ ở hồ và biển ngoi lên mặt nước ăn tảo về đêm và lặn xuống sâu ban ngày để tránh cá. Ánh sáng ven bờ có thể làm chúng không dám ngoi lên. Đèn tàu câu mực sáng tới mức nhìn thấy được từ ảnh vệ tinh, kéo theo cả một hệ sinh vật tập trung quanh vùng sáng.
Năm nguyên tắc chiếu sáng thân thiện với sự sống
Năm 2020, Hiệp hội Bầu trời Tối Quốc tế (nay gọi là DarkSky International) và Hiệp hội Kỹ thuật Chiếu sáng Bắc Mỹ đưa ra năm nguyên tắc chiếu sáng ngoài trời có trách nhiệm.
| Nguyên tắc | Hiểu đơn giản | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hữu ích | Chỉ chiếu sáng khi thật cần | Bỏ đèn trang trí cây cảnh suốt đêm |
| Đúng chỗ | Chiếu xuống nơi cần sáng, không hắt lên trời hay sang ngang | Dùng chụp đèn che kín phía trên |
| Độ sáng thấp | Sáng vừa đủ | Không dùng đèn công suất quá lớn |
| Có điều khiển | Tắt hoặc giảm khi không có người | Cảm biến chuyển động, hẹn giờ tắt |
| Màu ấm | Hạn chế ánh sáng xanh | Chọn đèn có nhiệt độ màu 3.000K trở xuống, đèn màu hổ phách ở khu nhạy cảm |
Màu ánh sáng quan trọng vì nhiều côn trùng và động vật nhạy với ánh sáng xanh và tia cực tím hơn ánh sáng đỏ, vàng. Đèn LED màu ấm thường ít hút côn trùng hơn đèn trắng lạnh.
Bầu trời tối cũng là di sản
DarkSky International công nhận các "khu bầu trời tối" trên thế giới — công viên, khu bảo tồn, cộng đồng giữ được bầu trời đêm tự nhiên bằng quy định chiếu sáng nghiêm ngặt. Phục hồi bóng tối có thể xem là một dạng phục hồi hệ sinh thái, và là dạng rẻ nhất: không phải trồng, không phải xây, chỉ cần bớt lại.
Góc nhìn hôm nay: làm ngay ở nhà
- Đèn ngoài hiên, ngoài cổng: dùng bóng màu vàng ấm, có chụp che phía trên, gắn cảm biến chuyển động thay vì để sáng cả đêm.
- Kéo rèm: nhà cao tầng kéo rèm buổi tối giúp giảm ánh sáng hắt ra ngoài, nhất là vào mùa chim di cư.
- Đếm sao: vào một đêm trời quang, không trăng, đếm số sao thấy được trong chòm Lạp Hộ (Orion) và so với bản đồ tham chiếu của chương trình đếm sao toàn cầu. Một cách đơn giản để biết bầu trời nơi mình ở sáng tới mức nào.
- Nếu đi Côn Đảo xem rùa đẻ: làm theo hướng dẫn của kiểm lâm, không dùng đèn pin, không chụp ảnh có đèn flash.
Câu hỏi thường gặp
Ô nhiễm ánh sáng là gì?
Ô nhiễm ánh sáng là ánh sáng nhân tạo ban đêm quá mức hoặc chiếu sai chỗ, làm bầu trời sáng lên và làm rối loạn sinh vật sống theo nhịp ngày đêm. Nguồn chính là đèn đường, đèn quảng cáo, đèn nhà và đèn công trình.
Ánh sáng ban đêm ảnh hưởng tới côn trùng thế nào?
Côn trùng bay vòng quanh đèn đến kiệt sức hoặc bị kẻ săn mồi ăn. Ánh sáng còn làm giảm số lượt côn trùng ban đêm thụ phấn cho hoa; một nghiên cứu ở Thuỵ Sĩ năm 2017 ghi nhận mức giảm khoảng 62%.
Vì sao rùa biển con bò vào đất liền?
Rùa con mới nở bò về phía chân trời sáng nhất, trong tự nhiên là mặt biển. Đèn khu nghỉ dưỡng và đường ven biển làm chúng nhầm hướng, bò vào đất liền và chết vì kiệt sức, xe cán hoặc bị ăn thịt.
Đèn màu gì ít ảnh hưởng tới sinh vật?
Đèn màu ấm, nhiệt độ màu từ 3.000K trở xuống, hoặc màu hổ phách thường ít ảnh hưởng hơn đèn trắng lạnh giàu ánh sáng xanh. Quan trọng không kém là chiếu đúng chỗ, sáng vừa đủ và tắt khi không cần.
Bao nhiêu người không còn thấy dải Ngân Hà?
Theo bản đồ độ sáng bầu trời đêm năm 2016, hơn một phần ba nhân loại không còn nhìn thấy dải Ngân Hà từ nơi mình sống, và hơn 80% dân số thế giới sống dưới bầu trời bị ô nhiễm ánh sáng.
