Thang cá là công trình giúp cá vượt qua đập, đập tràn hay cống để tiếp tục đường di cư trên sông. Dạng phổ biến là một chuỗi bể nhỏ nối nhau như bậc thang, nước chảy từ bể trên xuống bể dưới, cá bơi ngược hoặc nhảy qua từng bậc. Ngoài thang còn có kênh vòng tự nhiên, thang máy cho cá và âu thuyền cho cá. Nhưng không có thiết kế nào thay được hoàn toàn một dòng sông không bị chắn, nhất là với những con sông nhiệt đới có hàng trăm loài cá.
Vì sao cá phải di cư
Nhiều loài cá cần những nơi khác nhau cho từng giai đoạn sống: đẻ trứng ở thượng nguồn nước chảy xiết, đáy sỏi; lớn lên ở hạ lưu, đồng ngập hay biển. Chặn đường đi là cắt đôi vòng đời của chúng.
| Kiểu di cư | Hướng đi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Ngược sông đẻ trứng (anadromous) | Sống ở biển, lên sông đẻ | Cá hồi, cá cháy, cá mòi |
| Xuôi ra biển đẻ trứng (catadromous) | Sống ở sông, ra biển đẻ | Cá chình hoa và nhiều loài cá chình |
| Di cư trong sông | Giữa dòng chính, nhánh sông, đồng ngập | Nhiều loài cá trên sông Mê Kông như cá linh, cá tra, cá basa |
Sông Mê Kông là ví dụ điển hình của kiểu thứ ba. Mùa lũ, nhiều loài cá theo nước tràn vào đồng ngập, Biển Hồ Campuchia để kiếm ăn, đẻ trứng; mùa khô rút về dòng chính và các vực sâu. Nghề cá nước ngọt của Mê Kông thuộc loại lớn nhất thế giới, theo Uỷ hội sông Mê Kông vào khoảng hai triệu tấn mỗi năm, nuôi sống hàng chục triệu người — và phần lớn dựa vào cá di cư.
Các kiểu đường cho cá
Thang bể nối tiếp
Dạng cổ điển nhất: một dãy bể nhỏ xếp bậc, ngăn bởi những bức tường thấp. Nước tràn qua mép tường, tạo những bậc chênh lệch nhỏ. Cá hồi, vốn bơi khoẻ và nhảy giỏi, vượt từng bậc rất dễ. Thang cá ở đập Bonneville trên sông Columbia (Mỹ), xây xong năm 1938, có cửa kính quan sát để người ta đếm cá đi qua — một trong những nơi đếm cá lâu năm nhất thế giới.
Thang khe đứng
Các bể ngăn bởi vách có khe hẹp chạy suốt chiều cao. Cá bơi qua khe ở bất kỳ độ sâu nào nó thích, và thang vẫn hoạt động khi mực nước thay đổi. Kiểu này hợp với nhiều loài hơn, không chỉ những loài biết nhảy.
Thang Denil
Do kỹ sư người Bỉ G. Denil thiết kế đầu thế kỷ 20: một máng dốc có các tấm chắn nghiêng làm nước xoáy ngược, giảm tốc độ dòng chảy. Gọn, rẻ, nhưng chỉ hợp với cá bơi khoẻ.
Kênh vòng tự nhiên
Một con kênh đào vòng qua đập, lòng có đá, sỏi, chỗ sâu chỗ nông như suối thật. Độ dốc thấp, nhiều loài và cả cá nhỏ, tôm tép, côn trùng nước đều đi qua được. Đây là xu hướng được nhiều nước châu Âu ưa chuộng vì nó đồng thời tạo thêm sinh cảnh.
Thang máy và âu cho cá
Với đập rất cao, người ta dùng thang máy: cá bơi vào một khoang, khoang được nâng lên rồi xả cá ra hồ phía trên. Âu cho cá hoạt động như âu thuyền: đóng cửa, dâng nước, mở cửa trên. Một số nơi còn phải bắt cá, chở bằng xe bồn qua đập.
Vì sao nhiều thang cá không hiệu quả
Có thang cá chưa chắc cá đã qua được. Các đánh giá trên thế giới chỉ ra nhiều lý do:
- Thiết kế cho cá hồi: phần lớn kinh nghiệm thiết kế đến từ Bắc Mỹ và châu Âu, với cá hồi bơi khoẻ, nhảy giỏi. Cá ở sông nhiệt đới đa dạng hơn nhiều về kích thước, sức bơi và tập tính. Một thang hợp với cá hồi có thể là bức tường với cá nhỏ đáy sông.
- Cá không tìm thấy lối vào: cá bơi theo dòng chảy mạnh nhất. Nếu cửa thang nằm khuất, dòng nước ra yếu hơn dòng xả của tua-bin hay đập tràn, cá sẽ quanh quẩn dưới chân đập.
- Chiều xuôi bị bỏ quên: cá con và cá trưởng thành trên đường ra biển phải đi xuôi qua đập. Nhiều con chết vì bị cuốn vào tua-bin hay rơi từ đập tràn xuống. Chỉ làm thang đi lên là mới giải quyết một nửa.
- Hồ chứa phía trên: qua được đập rồi, cá gặp một hồ nước tĩnh, không có dòng chảy để định hướng, dễ bị cá săn mồi trong hồ ăn.
Cá di cư ở Việt Nam
Việt Nam có nhiều loài cá di cư quan trọng, và nhiều loài đang suy giảm:
- Cá cháy (Tenualosa reevesii): từng ngược sông Hồng, sông Thái Bình đẻ trứng vào mùa xuân, là đặc sản nổi tiếng. Nay rất hiếm, đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam.
- Cá chình hoa (Anguilla marmorata): lớn lên ở sông suối miền Trung, Tây Nguyên, ra biển sâu để đẻ. Cá chình con (cá chình giống) lại từ biển ngược vào sông — đi qua đập là cả một thử thách vì chúng rất nhỏ.
- Cá trên sông Mê Kông: cá linh, cá tra, cá basa và nhiều loài khác di cư theo mùa nước giữa Campuchia và đồng bằng sông Cửu Long. Cá tra dầu khổng lồ (Pangasianodon gigas) là loài di cư cực kỳ nguy cấp.
Với những loài như cá chình con, các nhà nghiên cứu trên thế giới đã thiết kế "thang lươn": máng dốc phủ bàn chải hoặc vật liệu sần, có nước rỉ chảy, để chình con trườn lên. Đây là ví dụ cho thấy đường cho cá phải thiết kế theo từng loài, từng con sông.
Gỡ bỏ vật cản nhỏ: hiệu quả lớn
Khi nói về chặn sông, người ta nghĩ ngay tới đập thuỷ điện lớn. Nhưng nghiên cứu năm 2020 đăng trên tạp chí Nature ước tính các con sông châu Âu bị chắn bởi ít nhất 1,2 triệu vật cản, và phần lớn là công trình nhỏ: đập tràn thấp, cống, bậc đá, nhiều cái đã hết công năng. Mỗi năm, các nước châu Âu dỡ bỏ hàng trăm vật cản như vậy. Dỡ một đập tràn bỏ hoang cao một mét có thể mở ra hàng chục km sông cho cá với chi phí rất nhỏ so với xây thang cá.
Cống qua đường cũng là vật cản thường bị bỏ qua. Một ống cống đặt cao hơn lòng suối, hay nước chảy quá xiết trong lòng cống trơn, là đủ chặn cá nhỏ. Làm cống đáy hở, đặt thấp ngang lòng suối là cách sửa đơn giản.
Góc nhìn hôm nay: đi xem và quan sát
- Cửa kính đếm cá: nhiều đập ở Mỹ, Canada, Scotland có cửa kính cho khách xem cá đi qua thang vào mùa di cư; một số nơi có camera trực tuyến.
- Quan sát suối gần nhà: tìm những bậc đập, cống trên suối. Đứng ở chân bậc vào mùa mưa, đôi khi sẽ thấy cá nhỏ cố nhảy lên — đó là cảnh của một con đường bị chặn.
- Đọc thêm: trang của Uỷ hội sông Mê Kông có báo cáo về nghề cá và cá di cư; dự án AMBER của châu Âu có bản đồ vật cản trên sông. Sách giáo trình về công trình cho cá của FAO cũng có bản trực tuyến.
Câu hỏi thường gặp
Thang cá là gì?
Thang cá là công trình giúp cá vượt qua đập, đập tràn hay cống để tiếp tục di cư. Dạng phổ biến là chuỗi bể nhỏ xếp bậc, nước chảy từ bể trên xuống bể dưới, cá bơi ngược hoặc nhảy qua từng bậc.
Vì sao cá cần di cư?
Nhiều loài cá đẻ trứng, kiếm ăn và lớn lên ở những nơi khác nhau. Cá hồi, cá cháy sống ở biển nhưng lên sông đẻ; cá chình sống ở sông nhưng ra biển đẻ; nhiều cá Mê Kông di chuyển giữa dòng chính và đồng ngập theo mùa lũ.
Thang cá có hiệu quả không?
Hiệu quả rất khác nhau. Nhiều thang được thiết kế cho cá hồi bơi khoẻ nên không hợp với cá sông nhiệt đới; cá có thể không tìm thấy lối vào, và chiều đi xuôi qua tua-bin thường bị bỏ quên. Thang tốt phải thiết kế theo loài cá và con sông cụ thể.
Cá cháy sông Hồng còn không?
Cá cháy (Tenualosa reevesii) từng ngược sông Hồng, sông Thái Bình đẻ trứng mỗi mùa xuân, nhưng nay rất hiếm và đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam. Nguyên nhân gồm khai thác quá mức, ô nhiễm và đường di cư bị thay đổi.
Ngoài thang cá còn cách nào giúp cá di cư?
Có thể làm kênh vòng tự nhiên qua đập, thang máy hoặc âu cho cá, thang riêng cho cá chình con. Cách hiệu quả nhất với vật cản nhỏ đã hết công năng là dỡ bỏ hẳn, trả lại dòng chảy cho sông.
