Bãi triều và chim di cư: cò thìa, rẽ mỏ thìa trú đông ở Việt Nam

Bãi triều là dải bùn, cát lộ ra khi nước ròng và chìm khi nước lớn, nằm ở cửa sông và ven biển. Mỗi mùa đông, bãi triều Việt Nam như Xuân Thuỷ, Tiên Lãng, Thái Thuỵ, Cần Giờ, Cà Mau đón hàng chục nghìn con chim lội di cư từ vùng cực Bắc châu Á, trong đó có hai loài rất hiếm là cò thìa và rẽ mỏ thìa. Chúng tới đây vì lớp bùn chứa dày đặc giun, sò, cua, ốc — nguồn năng lượng để sống qua mùa đông và nạp lại cho chuyến bay hàng nghìn kilômét.

Bãi triều trông trống trải nhưng rất giàu

Nhìn từ đê, bãi triều chỉ là một mặt bùn xám. Thật ra, mỗi mét vuông bùn có thể chứa hàng trăm tới hàng nghìn sinh vật nhỏ:

• Lớp màng sinh học: tảo silic và vi khuẩn phủ một lớp mỏng trên mặt bùn, quang hợp mỗi khi nước rút. Đây là sinh vật sản xuất chính của bãi.
• Giun nhiều tơ: sống trong ống hoặc hang dưới bùn, là món chính của nhiều loài chim lội.
• Nhuyễn thể: ngao, ngán, vọp, ốc nhỏ.
• Giáp xác: còng, cua nhỏ, tôm tép, giáp xác li ti.

Nguồn dinh dưỡng đến từ hai phía: sông mang phù sa và chất hữu cơ xuống, biển mang sinh vật phù du vào. Hai lần mỗi ngày (hoặc một lần, tuỳ vùng), thuỷ triều lại "dọn bàn ăn" mới.

Nhịp triều ở Việt Nam không giống nhau

Vịnh Bắc Bộ chủ yếu có chế độ nhật triều: mỗi ngày nước lên xuống một lần. Ven biển Nam Bộ phía đông có chế độ bán nhật triều: mỗi ngày hai lần lên, hai lần xuống. Với chim lội, điều này quyết định giờ ăn: chúng kiếm ăn khi bãi lộ ra, rồi bay về chỗ nghỉ cao hơn khi nước lớn. Người quan sát chim vì thế phải xem bảng thuỷ triều trước khi đi.

Tuyến di cư Đông Á – Úc

Chim lội ở Việt Nam thuộc tuyến di cư Đông Á – Úc (East Asian–Australasian Flyway), một trong chín tuyến lớn trên thế giới. Tuyến này nối các vùng làm tổ ở Siberia, Alaska, đông bắc Trung Quốc với các vùng trú đông ở Đông Nam Á, Úc và New Zealand, đi qua hơn hai chục quốc gia. Tuyến này thường được ước tính có khoảng vài chục triệu con chim nước sử dụng mỗi năm.

Một chuyến di cư điển hình có ba phần:

1. Làm tổ mùa hè ngắn ngủi ở vùng lãnh nguyên phương Bắc, nơi côn trùng nở rộ.
2. Dừng chân ở các bãi triều dọc đường để nạp năng lượng. Bãi triều quanh biển Hoàng Hải (giữa Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên) là trạm dừng quan trọng bậc nhất.
3. Trú đông ở vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam, hoặc bay tiếp xuống tận Úc.

Có loài trên tuyến này bay một mạch hơn mười nghìn kilômét không nghỉ. Trước chuyến bay, chim ăn liên tục, mỡ tích dưới da có thể làm cân nặng tăng gần gấp đôi. Mất một trạm dừng chân là chim không đủ "nhiên liệu" cho chặng sau.

Cò thìa: chiếc mỏ quét ngang

Cò thìa (Platalea minor) có mặt và đầu trần màu đen, mỏ đen dẹt, đầu mỏ loe ra như cái thìa. Khi kiếm ăn, cò thìa thả mỏ hé mở xuống nước nông rồi quét qua quét lại; cá, tôm chạm vào là mỏ khép ngay.

• Làm tổ: trên các đảo đá nhỏ ở phía tây bán đảo Triều Tiên và đông bắc Trung Quốc.
• Trú đông: Đài Loan, Hồng Kông – Thâm Quyến, Nhật Bản, nam Trung Quốc và miền Bắc Việt Nam (Xuân Thuỷ, Tiên Lãng và vùng lân cận).
• Tình trạng: Danh lục Đỏ IUCN xếp nguy cấp. Từng xuống chỉ còn vài trăm con vào cuối thập niên 1980; nhờ bảo vệ ở cả nơi làm tổ và trú đông, các đợt tổng điều tra quốc tế hằng năm cho thấy số lượng đã tăng lên vài nghìn con.

Cò thìa là một trong những câu chuyện bảo tồn thành công hiếm hoi trên tuyến di cư này, và cho thấy bảo vệ một loài chim di cư cần nhiều nước cùng làm.

Rẽ mỏ thìa: loài chim lội nhỏ bé đang bên bờ tuyệt chủng

Rẽ mỏ thìa (Calidris pygmaea) chỉ nhỏ cỡ con chim sẻ, nặng khoảng ba chục gam, nhưng có chiếc mỏ dẹt loe ra ở đầu, không giống loài chim lội nào khác.

• Làm tổ: chỉ ở một dải hẹp ven biển bán đảo Chukotka, viễn đông nước Nga.
• Trú đông: chủ yếu ở bãi triều Myanmar, Bangladesh, nam Trung Quốc; một số ít được ghi nhận ở bãi triều Việt Nam.
• Tình trạng: cực kỳ nguy cấp theo IUCN, chỉ còn khoảng vài trăm cá thể trưởng thành.

Hai mối đe doạ lớn nhất được ghi nhận là mất bãi triều ở trạm dừng chân (lấn biển, xây dựng) và bị mắc lưới bẫy chim ở vùng trú đông. Một chương trình quốc tế đã ấp trứng nhân tạo ngay tại Chukotka rồi thả chim non ra để tăng số con sống sót trong năm đầu đời.

Mỗi kiểu mỏ một tầng bùn

Đứng trên bãi triều mùa đông, có thể thấy nhiều loài chim lội ăn cùng một chỗ mà không tranh nhau gay gắt. Bí mật nằm ở chiều dài mỏ và cách kiếm ăn:

Mỗi nhóm khai thác một tầng, một kiểu mồi khác nhau. Cách các loài chia nhau nguồn sống được bàn kỹ trong danh mục ổ sinh thái.

Những gì đang đe doạ bãi triều

1. Lấn biển, đắp đầm: bãi triều bị khoanh thành ao nuôi, khu công nghiệp, khu đô thị. Trên toàn tuyến di cư, diện tích bãi triều đã giảm đáng kể trong vài chục năm qua.
2. Lưới bẫy chim: lưới mảnh giăng trên bãi để bắt chim bán, làm chết cả những loài cực hiếm.
3. Quấy nhiễu: người, thuyền máy, chó chạy qua bãi chim nghỉ lúc nước lớn khiến chim phải bay, tốn năng lượng quý giá.
4. Phù sa giảm: đập thượng nguồn giữ bớt phù sa, bãi bồi chậm lại hoặc bị xói.

Góc nhìn hôm nay: ngắm chim lội đúng cách

• Thời điểm: khoảng tháng 11 tới tháng 3. Đến trước giờ nước lớn khoảng hai tiếng, khi nước đẩy chim dồn lại gần đê.
• Đồ nghề: ống nhòm, giày lội bùn, sổ ghi chép; đi cùng người địa phương vì bãi bùn có chỗ lún sâu và nước lên rất nhanh.
• Thấy chim đeo vòng hoặc cờ màu ở chân: chụp ảnh rõ màu và mã, gửi cho các nhóm nghiên cứu chim di cư. Mỗi lần báo là một mảnh dữ liệu về đường bay.
• Thấy lưới bẫy chim: báo cho ban quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền xã, không tự tháo khi chưa an toàn.
• Đọc thêm: tài liệu của Đối tác tuyến di cư Đông Á – Úc, các báo cáo tổng điều tra cò thìa hằng năm.