Rừng ngập mặn có ba vai trò sinh thái lớn: làm vườn ươm cho tôm, cá, cua con; làm bức tường mềm giảm sức sóng, giữ bờ; và giữ phù sa để đất bồi dần ra biển. Ở Việt Nam, rừng ngập mặn tập trung nhiều nhất ở Cà Mau, Cần Giờ và ven châu thổ sông Hồng. Mất rừng ngập mặn thì nghề cá ven bờ sa sút, đê biển phải gánh sóng trực tiếp và nhiều đoạn bờ bắt đầu sạt lở.
Một hệ sinh thái sống giữa hai lần triều
Rừng ngập mặn mọc ở dải bùn giữa mức triều thấp và triều cao, nơi mỗi ngày bị nước mặn hoặc nước lợ tràn vào rồi rút ra. Đây là điều kiện rất khắc nghiệt với thực vật: đất thiếu oxy, nước mặn, nền bùn lỏng. Các loài cây ngập mặn thích nghi bằng rễ chống, rễ thở nhô lên khỏi bùn, lá thải muối, quả nảy mầm ngay trên cây. Các kiểu rừng và từng loài cây có bài riêng ở site về rừng; bài này chỉ bàn rừng ngập mặn làm được gì cho cả vùng ven biển.
Điểm quan trọng nhất về cấu trúc là bộ rễ dày đặc. Nhìn từ dưới nước lên, rừng ngập mặn là một mê cung cọc và vòm rễ. Chính mê cung này tạo ra cả ba vai trò sinh thái dưới đây.
Vai trò thứ nhất: vườn ươm của biển
Khi triều lên, nước tràn vào giữa các rễ. Cá con, tôm con, cua con theo nước vào, tìm thấy ba thứ chúng cần:
- Chỗ trốn: cá lớn khó bơi lách giữa mê cung rễ.
- Thức ăn: lá rụng bị cua và vi khuẩn phân giải thành mùn, nuôi giun, giáp xác nhỏ, sinh vật phù du — đúng loại thức ăn của ấu thể.
- Nước ấm, lặng: ít sóng, ít dòng mạnh, ấu thể không bị cuốn đi.
Nhiều loài tôm biển có vòng đời đi qua cửa sông và rừng ngập mặn: con trưởng thành đẻ ngoài khơi, ấu trùng trôi vào bờ, lớn lên trong vùng nước lợ rồi mới ra biển. Cua bùn, cá đối, cá dìa, cá hồng con cũng dùng rừng ngập mặn như vậy. Nghiên cứu ở nhiều nước nhiệt đới cho thấy sản lượng tôm cá ven bờ thường gắn với diện tích rừng ngập mặn còn lại gần đó.
Cư dân thường trú
Ngoài ấu thể ghé qua, rừng ngập mặn có cư dân sống quanh năm: cá thòi lòi bò trên bùn khi triều xuống, còng vẫy càng gọi bạn, cua ăn lá kéo lá rụng xuống hang, ốc bám thân cây, hàu bám rễ, cùng nhiều loài chim như cò, diệc, bói cá. Lá rụng không phải rác: một phần lớn được cua kéo xuống hang và ăn, phần còn lại thành mùn, trả dinh dưỡng cho cả vùng nước.
Vai trò thứ hai: bức tường mềm chắn sóng
Khi sóng đi vào rừng, mỗi thân cây, mỗi cái rễ cản một chút nước. Cộng lại qua hàng trăm mét rừng, năng lượng sóng giảm đáng kể. Đây là đo được, không chỉ là cảm giác:
- Một nghiên cứu nổi tiếng của nhóm Mazda công bố năm 1997, đo ở vùng ven biển châu thổ sông Hồng, cho thấy dải rừng ngập mặn trồng làm độ cao sóng giảm rõ rệt so với bãi bùn trống; rừng càng rộng và càng dày thì sóng giảm càng nhiều.
- Ở nhiều đoạn đê biển miền Bắc, người ta trồng rừng ngập mặn phía ngoài chính là để sóng tới chân đê đã yếu đi.
Cần nói đúng giới hạn: rừng ngập mặn giảm sóng gió, sóng bão thông thường và một phần nước dâng, nhưng không thể chặn hoàn toàn sóng thần lớn hay nước dâng cực mạnh. Nó là lớp bảo vệ thứ nhất, làm việc cùng đê, không thay thế đê.
Vai trò thứ ba: giữ phù sa, bồi đất
Nước sông mang phù sa ra cửa biển. Ở bãi trống, phù sa lắng xuống rồi lại bị sóng khuấy đi. Trong rừng ngập mặn, nước chảy chậm hẳn khi len qua rễ, hạt bùn lắng xuống và bị rễ giữ lại. Năm này qua năm khác, mặt bùn cao dần, rừng tiến ra phía biển.
Vùng Mũi Cà Mau là ví dụ hay được nhắc: một số đoạn bờ phía tây và mũi đất từng được ghi nhận bồi ra biển mỗi năm, trong khi nhiều đoạn bờ phía đông lại đang sạt lở. Bồi hay lở phụ thuộc vào lượng phù sa còn về tới bờ, dòng chảy ven biển và việc rừng còn hay mất. Quá trình cây tiên phong chiếm bãi bồi mới có bài riêng ở danh mục diễn thế sinh thái.
Những vai trò khác
| Vai trò | Cơ chế | Ai được lợi |
|---|---|---|
| Lọc nước | Bùn và rễ giữ lại chất lơ lửng, một phần chất ô nhiễm | Rạn san hô, thảm cỏ biển, bãi nuôi nghêu |
| Cất giữ carbon | Chất hữu cơ chôn trong bùn thiếu oxy, phân huỷ chậm | Khí hậu toàn cầu |
| Nơi trú của chim | Tán cây làm chỗ làm tổ, bãi bùn là chỗ kiếm ăn | Cò, diệc, chim di cư |
| Sinh kế | Cua, sò, ốc, cá, mật ong rừng | Người dân ven biển |
Rừng ngập mặn, cùng thảm cỏ biển và đầm muối, được xếp vào nhóm hệ sinh thái carbon xanh: tính trên mỗi hecta, lượng carbon cất trong đất của chúng thường cao hơn nhiều loại rừng trên cạn, vì lớp bùn sâu nhiều mét tích luỹ qua hàng nghìn năm.
Cần Giờ và Cà Mau: hai nơi để nhìn tận mắt
Cần Giờ
Rừng Cần Giờ ở cửa sông Sài Gòn – Đồng Nai, phía đông nam Thành phố Hồ Chí Minh. Phần lớn rừng hiện nay được trồng lại từ cuối thập niên 1970, qua mấy chục năm đã thành một hệ sinh thái tương đối hoàn chỉnh, có cá, cua, chim, khỉ đuôi dài, cá sấu được thả nuôi bán hoang dã. Năm 2000, Cần Giờ được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển đầu tiên của Việt Nam. Cần Giờ là ví dụ hay được dùng để nói rằng rừng ngập mặn có thể hồi phục nếu bãi bồi và nguồn nước còn.
Mũi Cà Mau
Mũi Cà Mau là nơi rừng ngập mặn, bãi bồi và biển gặp nhau ở cực nam đất liền. Khu vực này là khu Ramsar (cuối năm 2012) và khu dự trữ sinh quyển của UNESCO. Nơi đây còn có các mô hình kết hợp rừng và nuôi tôm, người dân giữ một phần diện tích rừng trong ao nuôi.
Góc nhìn hôm nay: điều đáng mang về
- Đi thuyền lúc triều lên và lúc triều xuống ở Cần Giờ hay Cà Mau sẽ thấy hai thế giới khác nhau: lúc nước lên là cá, lúc nước xuống là bùn đầy còng, cá thòi lòi, lỗ hang cua.
- Khi tham quan, đi trên lối gỗ có sẵn, không bẻ cành, không bắt còng, cua làm kỷ niệm.
- Muốn đọc sâu: phần hệ sinh thái cửa sông trong Fundamentals of Ecology của Odum; các tài liệu của khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ và Mũi Cà Mau.
- Bài học lớn: một hệ sinh thái có thể "làm việc" cho con người — giữ bờ, nuôi cá, lọc nước — mà không gửi hoá đơn. Tính giá trị đó vào khi bàn chuyện chuyển đất rừng sang việc khác.
Câu hỏi thường gặp
Rừng ngập mặn có vai trò gì?
Rừng ngập mặn là vườn ươm cho tôm, cá, cua con; giảm sức sóng, bảo vệ đê và bờ biển; giữ phù sa giúp đất bồi ra biển; lọc nước và cất giữ nhiều carbon trong bùn. Nó còn là nơi trú của chim và nguồn sinh kế của người ven biển.
Vì sao rừng ngập mặn chắn được sóng?
Thân cây và bộ rễ dày đặc cản dòng nước, mỗi lớp cây lấy đi một phần năng lượng sóng. Đi qua vài trăm mét rừng, sóng yếu đi rõ rệt. Tuy vậy, rừng chỉ giảm bớt chứ không chặn được sóng thần hay nước dâng cực lớn.
Rừng ngập mặn lớn nhất Việt Nam ở đâu?
Diện tích rừng ngập mặn lớn nhất tập trung ở tỉnh Cà Mau, quanh Mũi Cà Mau và ven biển phía tây. Rừng Cần Giờ ở Thành phố Hồ Chí Minh là khu rừng ngập mặn trồng lại nổi tiếng, được UNESCO công nhận khu dự trữ sinh quyển năm 2000.
Rừng Cần Giờ được trồng lại từ khi nào?
Phần lớn rừng Cần Giờ được trồng lại từ cuối thập niên 1970. Sau vài chục năm, rừng đã hồi phục thành một hệ sinh thái phong phú, là ví dụ tiêu biểu về phục hồi rừng ngập mặn.
Vì sao mất rừng ngập mặn thì bờ biển sạt lở?
Không còn rễ giữ bùn và làm chậm dòng nước, sóng đánh thẳng vào nền bùn mềm và cuốn đi. Phù sa cũng không còn được giữ lại để bù cho phần bị mất, nên bờ lùi dần vào đất liền.
