Rạn san hô Việt Nam là hệ sinh thái biển giàu loài bậc nhất cả nước, trải từ vịnh Bắc Bộ tới Phú Quốc, tập trung nhiều ở Khánh Hoà, Cù Lao Chàm, Lý Sơn, Côn Đảo. Trên rạn, san hô vừa là "nhà" vừa là "bếp": tảo sống trong mô san hô quang hợp nuôi chủ, cá ăn tảo giữ cho rạn không bị phủ kín, cá dữ đứng trên đỉnh chuỗi thức ăn. Rạn tẩy trắng khi nước biển nóng kéo dài khiến san hô tống tảo ra ngoài, trơ lại bộ xương vôi trắng.
San hô là con gì
San hô không phải đá, cũng không phải cây. Mỗi "cành" san hô là một tập đoàn hàng nghìn polyp, mỗi polyp là một con vật nhỏ họ hàng với sứa, có miệng và vòng xúc tu. San hô cứng (san hô tạo rạn) tiết ra bộ xương đá vôi bên dưới cơ thể. Qua hàng nghìn năm, lớp xương này chồng lên nhau thành khối rạn.
Điểm mấu chốt là trong mô polyp có hàng triệu tế bào tảo đơn bào (thường gọi là zooxanthellae). Tảo dùng ánh sáng quang hợp, chuyển phần lớn đường bột làm ra cho san hô; đổi lại, san hô cho tảo chỗ ở và chất thải giàu nitơ, phốt pho. Nhờ mối quan hệ này mà rạn san hô sống được ở vùng biển nhiệt đới nghèo dinh dưỡng, và cũng vì nó mà san hô cần nước trong, nông, ấm.
Rạn san hô Việt Nam nằm ở đâu
Phần lớn rạn ở Việt Nam là rạn viền bờ: rạn mọc sát bờ đảo hoặc bờ đá, không có đầm nước lớn ở giữa như rạn vòng. Có thể chia sơ bộ theo vùng:
- Vịnh Bắc Bộ (Cát Bà, Hạ Long, Bạch Long Vĩ, Cô Tô): nước đục hơn, mùa đông lạnh nên số loài ít hơn miền Nam, rạn thường mỏng.
- Miền Trung (Cù Lao Chàm, Lý Sơn, vịnh Nha Trang, Ninh Hải): nước trong, bờ đá dốc, nhiều rạn đẹp. Khu bảo tồn biển Hòn Mun ở vịnh Nha Trang được lập năm 2001, là khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam.
- Nam Bộ và vịnh Thái Lan (Côn Đảo, Phú Quốc, quần đảo Nam Du): Côn Đảo có rạn san hô xen thảm cỏ biển, là nơi rùa biển lên đẻ.
Các khảo sát của Viện Hải dương học ghi nhận vài trăm loài san hô cứng ở vùng biển Việt Nam, riêng vịnh Nha Trang là một trong những nơi đa dạng nhất. Con số cụ thể thay đổi theo từng đợt khảo sát và cách phân loại, nên khi trích nên ghi rõ nguồn và năm.
Ai sống trên rạn và ai ăn ai
Một rạn khoẻ trông như một khu phố đông đúc. Có thể sắp xếp cư dân theo vai trò trong chuỗi thức ăn:
| Vai trò | Ví dụ trên rạn Việt Nam | Việc chúng làm |
|---|---|---|
| Sinh vật sản xuất | Tảo trong mô san hô, tảo bám, tảo vôi, thực vật phù du | Biến ánh sáng thành chất hữu cơ |
| Ăn tảo | Cá mó (cá vẹt), cá dìa, cá đuôi gai, nhím biển, ốc | Gặm tảo bám, giữ chỗ trống cho san hô non bám vào |
| Ăn sinh vật phù du và lọc nước | Polyp san hô ban đêm, trai tai tượng, hải miên, cá thia | Lọc hạt hữu cơ và sinh vật nhỏ từ nước |
| Ăn san hô | Cá bướm, sao biển gai, một số loài ốc | Rỉa polyp; khi bùng phát có thể phá rạn |
| Ăn thịt bậc trung | Cá hồng, cá mú nhỏ, cá khế, mực | Săn cá nhỏ, giáp xác |
| Đỉnh chuỗi | Cá mú lớn, cá mập rạn, cá nhồng | Giữ số lượng cá bậc dưới không bùng lên |
| Phân giải, dọn dẹp | Hải sâm, giun, cua, vi khuẩn | Ăn mùn đáy, trả chất dinh dưỡng về nước |
Cá ăn tảo: người giữ cân bằng
San hô và tảo bám tranh nhau cùng một thứ: chỗ đứng có ánh sáng. Nếu không có ai gặm, tảo mọc nhanh hơn, phủ lên san hô và chặn ấu trùng san hô bám xuống. Cá mó, cá dìa và nhím biển vì thế là nhóm "làm vườn" của rạn. Cá mó còn có hàm cứng như mỏ, cắn cả lớp đá vôi có tảo bám rồi thải ra cát mịn; một phần cát trắng ở bãi biển gần rạn là do chúng tạo ra.
Sao biển gai: khi một loài ăn san hô bùng phát
Sao biển gai (sao biển gai vương miện) ăn polyp san hô bằng cách lộn dạ dày ra ngoài phủ lên cành san hô. Bình thường số lượng ít và không hại gì lớn. Khi chúng bùng phát, mỗi con để lại một mảng san hô trắng xương, cả rạn có thể bị ăn trụi trong vài tháng. Nguyên nhân bùng phát còn đang nghiên cứu; các giả thuyết hay được nhắc là nước giàu dinh dưỡng giúp ấu trùng sống sót nhiều hơn, và việc khai thác cạn các loài ăn sao biển như ốc tù và.
Vì sao san hô tẩy trắng
Khi nhiệt độ nước cao hơn mức cao nhất bình thường của mùa hè khoảng 1°C và kéo dài nhiều tuần, mối quan hệ giữa san hô và tảo bị trục trặc. Tảo bị nóng tạo ra các chất có hại, san hô tống chúng ra ngoài. Mất tảo, mô san hô trở nên trong suốt, lộ bộ xương vôi trắng bên dưới: đó là tẩy trắng.
- Tẩy trắng chưa phải là chết. Nếu nước mát lại trong vài tuần, tảo quay về và san hô hồi phục màu.
- Kéo dài thì chết đói. Không có tảo, san hô mất phần lớn nguồn thức ăn; nhiều tuần sau, tảo bám mọc phủ lên bộ xương chết.
- Các nguyên nhân khác cũng gây tẩy trắng: nước quá ngọt sau mưa lũ lớn, nước đục, ô nhiễm, ánh sáng mạnh lúc triều thấp.
Các nhà khoa học đã ghi nhận những đợt tẩy trắng diện rộng toàn cầu vào năm 1998, 2010, giai đoạn 2014–2017 và đợt bắt đầu từ năm 2023. Các rạn ở Việt Nam cũng bị ảnh hưởng trong những đợt nước nóng này, mức độ khác nhau theo từng vùng. Một rạn bị chết nhiều thường cần hơn mười năm để hồi phục, nếu không bị thêm tác động.
Vì sao rạn san hô quan trọng với người ven biển
- Nguồn cá: nhiều loài cá, tôm hùm, mực sinh sống hoặc kiếm ăn quanh rạn.
- Đê chắn sóng tự nhiên: rạn làm sóng vỡ ở ngoài xa, giảm xói lở bờ.
- Tạo cát: bãi cát trắng quanh đảo phần lớn là mảnh vụn san hô, vỏ sinh vật và cát do cá mó thải ra.
- Kho gen: nhiều hợp chất từ sinh vật rạn được nghiên cứu làm thuốc.
Rạn san hô cũng gắn với hai hệ sinh thái láng giềng. Rừng ngập mặn và thảm cỏ biển là "vườn ươm" của nhiều loài cá rạn, đồng thời giữ bùn đất không trôi ra làm đục nước. Ba hệ này thường được bảo vệ cùng nhau.
Những tác động đang đè lên rạn Việt Nam
- Nước nóng lên gây tẩy trắng lặp lại ngày càng dày.
- Bùn đất và nước thải từ đất liền làm nước đục, giàu dinh dưỡng, tảo bám lấn át.
- Khai thác huỷ diệt như dùng thuốc nổ, chất độc bắt cá đã phá nhiều rạn trong quá khứ.
- Bẻ san hô làm vật trang trí, neo thuyền thẳng lên rạn.
- Đánh bắt cạn cá ăn tảo và cá dữ làm mất người giữ cân bằng.
Góc nhìn hôm nay: hiểu rạn mà không làm hại rạn
- Bảo tàng Hải dương học ở Nha Trang có bể nuôi và mẫu vật san hô, là chỗ tốt để nhìn tận mắt polyp và cư dân rạn trước khi ra biển.
- Khi xuống nước ở khu có rạn: không đứng, không giẫm, không chạm vào san hô; không mua, không nhặt san hô và vỏ ốc làm kỷ niệm; dùng kem chống nắng ít ảnh hưởng tới sinh vật biển nếu nơi đó khuyến cáo.
- Các khu bảo tồn biển như Hòn Mun, Cù Lao Chàm, Côn Đảo, Phú Quốc có phân vùng; vùng lõi thường cấm khai thác. Đọc quy định trước khi đi.
- Muốn tìm hiểu sâu hơn: phần sinh thái biển trong Fundamentals of Ecology (Odum) hoặc các báo cáo hiện trạng rạn san hô của Viện Hải dương học.
Câu hỏi thường gặp
San hô là động vật hay thực vật?
San hô là động vật, họ hàng với sứa và hải quỳ. Mỗi cành san hô là tập đoàn của rất nhiều polyp nhỏ. Màu sắc và phần lớn thức ăn của san hô đến từ tảo đơn bào sống trong mô của chúng.
San hô tẩy trắng là gì, có chết không?
Tẩy trắng là khi san hô tống tảo cộng sinh ra ngoài vì nước quá nóng hoặc bị tác động khác, để lộ bộ xương vôi trắng. San hô chưa chết ngay; nếu nước mát lại sớm, tảo quay về và san hô hồi phục. Nếu kéo dài nhiều tuần, san hô chết đói.
Rạn san hô ở Việt Nam đẹp nhất ở đâu?
Các vùng thường được nhắc tới là vịnh Nha Trang (Hòn Mun), Cù Lao Chàm, Lý Sơn, Ninh Hải, Côn Đảo và Phú Quốc. Đây phần lớn là khu bảo tồn biển, có quy định riêng về đi lại và lặn biển.
Vì sao cá mó quan trọng với rạn san hô?
Cá mó gặm tảo bám trên rạn, giữ chỗ trống cho san hô non bám xuống. Khi bị đánh bắt cạn, tảo dễ phủ kín rạn, nhất là sau một đợt tẩy trắng. Cá mó cũng tạo ra một phần cát mịn quanh các đảo.
Có nên mua san hô khô làm kỷ niệm không?
Không nên. Mỗi cành san hô cần nhiều năm để mọc, và việc mua bán san hô lấy từ tự nhiên khuyến khích người ta tiếp tục bẻ rạn. Nhiều loài san hô còn nằm trong danh mục hạn chế buôn bán quốc tế.
