Thảm cỏ biển là những đồng cỏ dưới nước nông ven bờ, do các loài thực vật có hoa sống hoàn toàn trong nước mặn tạo thành. Ở Việt Nam, thảm cỏ biển lớn nhất nằm quanh Phú Quốc, ngoài ra có ở Côn Đảo, Khánh Hoà, các đầm phá miền Trung. Đây là bãi ăn của rùa xanh và của bò biển (dugong), loài thú biển ăn cỏ duy nhất còn sống ở vùng biển nước ta, nay chỉ còn rất ít cá thể, chủ yếu quanh Côn Đảo và Phú Quốc.
Cỏ biển không phải rong biển
Nhiều người gọi chung mọi thứ xanh dưới biển là "rong". Thật ra cỏ biển khác hẳn rong (tảo biển):
| Đặc điểm | Cỏ biển | Rong, tảo biển |
|---|---|---|
| Nhóm sinh vật | Thực vật có hoa, họ hàng xa với các loài cỏ trên cạn | Tảo, không có hoa |
| Rễ | Có rễ và thân ngầm bò dưới cát bùn | Chỉ có bộ phận bám, không hút dinh dưỡng từ đáy |
| Sinh sản | Ra hoa, thụ phấn dưới nước, kết hạt; cũng lan bằng thân ngầm | Bằng bào tử hoặc tách mảnh |
| Nơi mọc | Đáy cát, cát bùn, nước nông và trong | Thường bám trên đá, san hô chết |
Tổ tiên của cỏ biển là thực vật trên cạn quay trở lại biển. Trên thế giới chỉ có khoảng 70 loài cỏ biển, nhưng chúng phủ những diện tích rất rộng ở vùng nước nông khắp các đại dương. Các khảo sát ở Việt Nam ghi nhận khoảng mười mấy loài, gặp nhiều là Enhalus acoroides lá dài như dải băng, Thalassia hemprichii, các loài Halophila lá nhỏ hình bầu dục và Halodule lá mảnh.
Thảm cỏ biển ở Việt Nam nằm ở đâu
- Phú Quốc (đặc khu thuộc tỉnh An Giang): vùng cỏ biển rộng nhất cả nước, tập trung ở bờ đông và bờ bắc đảo, nước nông, đáy cát.
- Côn Đảo (đặc khu thuộc Thành phố Hồ Chí Minh): thảm cỏ biển xen rạn san hô trong các vịnh kín, là nơi kiếm ăn của rùa xanh và bò biển.
- Khánh Hoà: các đầm, vịnh như Thuỷ Triều, Cam Ranh có cỏ biển ven bờ.
- Các đầm phá miền Trung: Tam Giang – Cầu Hai, Lăng Cô, Thị Nại có cỏ biển chịu được nước lợ.
Diện tích cỏ biển thay đổi nhiều theo năm và theo cách đo; các nghiên cứu đều ghi nhận xu hướng chung là thu hẹp so với vài chục năm trước, do bùn đất, nuôi trồng thuỷ sản và xây dựng ven bờ.
Thảm cỏ biển làm được những gì
Vườn ươm cho cá và tôm
Lá cỏ dày đặc là chỗ trốn cho cá con, tôm con, mực con trước những kẻ săn mồi lớn. Nhiều loài cá sống ở rạn san hô khi trưởng thành lại lớn lên trong thảm cỏ. Cá ngựa, hải sâm, sò điệp, ốc cũng sống trong thảm cỏ.
Giữ đáy và làm trong nước
Rễ và thân ngầm đan thành mạng, giữ cát bùn không bị sóng khuấy lên. Lá cỏ làm chậm dòng nước, khiến hạt bùn lắng xuống. Nước quanh đó trong hơn, có lợi cho rạn san hô gần bên.
Cất giữ carbon
Cỏ biển, rừng ngập mặn và đầm muối ven biển được gọi chung là hệ sinh thái carbon xanh: chúng chôn chất hữu cơ xuống lớp trầm tích, nơi thiếu oxy nên chất hữu cơ phân huỷ rất chậm. Tính trên mỗi hecta, lượng carbon cất trong đáy thảm cỏ biển có thể rất lớn. Khi thảm cỏ bị cào phá, lượng carbon này có thể bị giải phóng trở lại.
Bãi ăn của thú và bò sát biển
Rất ít loài lớn ăn được cỏ biển trực tiếp. Ở vùng biển Việt Nam, hai loài nổi bật là rùa xanh và bò biển. Ngoài ra cá dìa, nhím biển và một số loài cá khác gặm lá cỏ. Phần lớn lá cỏ không bị ăn tươi mà rụng xuống, bị vi khuẩn phân giải thành mùn, nuôi giun, giáp xác nhỏ, rồi tới cá.
Bò biển (dugong): loài thú ăn cỏ dưới biển
Bò biển (Dugong dugon) thuộc bộ Bò biển, họ hàng xa của voi chứ không phải của cá heo hay hải cẩu. Một số điểm dễ nhớ:
- Thân hình: dài khoảng 2,5–3 m, nặng vài trăm kilôgam, da xám, mõm to cúi xuống phía dưới để gặm đáy.
- Đuôi: đuôi chẻ hai thuỳ nằm ngang như đuôi cá heo. Lợn biển (manatee) ở Đại Tây Dương có đuôi tròn như mái chèo; đây là cách phân biệt nhanh hai nhóm.
- Thức ăn: gần như chỉ ăn cỏ biển, thích các loài lá mềm như Halophila và Halodule. Chúng ăn cả thân ngầm, để lại trên đáy những vệt cày dài, nhà nghiên cứu dùng chính các vệt này để biết bò biển còn tới kiếm ăn.
- Sinh sản rất chậm: con cái thường phải gần mười tuổi mới đẻ lứa đầu, mang thai hơn một năm, mỗi lần một con, và cách nhiều năm mới đẻ lứa sau. Tuổi thọ có thể tới vài chục năm.
Sinh sản chậm có nghĩa là quần thể rất khó gượng dậy: chỉ cần mất thêm vài con trưởng thành mỗi năm là số lượng tụt dần. Trên thế giới, Danh lục Đỏ IUCN xếp bò biển ở mức sắp nguy cấp; một số quần thể nhỏ như ở Đông Phi, Đông Nam Á bị đánh giá nguy cấp hơn nhiều.
Bò biển ở Việt Nam
Các khảo sát và tin báo trong mấy chục năm qua cho thấy bò biển ở Việt Nam còn rất ít, chỉ quanh Côn Đảo và Phú Quốc, ước tính từ vài con tới vài chục con tuỳ nguồn và tuỳ năm. Những cá thể chết thường được phát hiện do mắc lưới. Bò biển nằm trong danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ của Việt Nam.
Truyền thuyết "nàng tiên cá" ở nhiều vùng biển châu Á được cho là bắt nguồn một phần từ việc ngư dân thấy bò biển ôm con trồi lên thở. Đây là cách giải thích dân gian hay được kể, không có cách nào kiểm chứng nguồn gốc chính xác của một truyền thuyết.
Thảm cỏ biển suy giảm vì đâu
- Nước đục: bùn đất từ đất liền, từ nạo vét, xây dựng làm giảm ánh sáng xuống đáy. Cỏ biển cần nhiều ánh sáng nên nhạy cảm với nước đục.
- Dư dinh dưỡng: nước thải, ao nuôi xả ra làm tảo bám phủ lên lá cỏ, che mất ánh sáng.
- Cào, kéo lưới đáy: lưới cào, cào nghêu sò, neo thuyền làm bật cả thân ngầm.
- Lấn biển, xây cảng, bờ kè: mất hẳn mặt bằng sống.
- Nắng nóng và triều cạn bất thường: lá cỏ ở nơi nông bị phơi khô, cháy lá.
Thảm cỏ biển hồi phục chậm. Một vạt cỏ bị cào trụi có thể cần nhiều năm mới phủ lại, nếu nước vẫn đủ trong.
Góc nhìn hôm nay: để ý thảm cỏ khi ra biển
- Ở các bãi nông Phú Quốc, Côn Đảo, khi triều thấp có thể thấy cỏ biển ngay sát bờ. Đi bộ nhẹ trên cát, tránh giẫm lên vạt cỏ, không nhặt cá ngựa, sao biển.
- Thấy rùa biển hay bò biển: giữ khoảng cách, không đuổi theo bằng thuyền, không cho ăn. Nếu thấy cá thể mắc lưới hoặc mắc cạn, báo cho ban quản lý khu bảo tồn hoặc chính quyền xã gần nhất.
- Không mua sản phẩm từ rùa biển hay bò biển dưới bất kỳ hình thức nào.
- Muốn đọc thêm: các tài liệu về carbon xanh, các báo cáo khảo sát cỏ biển của Viện Hải dương học và Vườn quốc gia Côn Đảo.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ biển là gì?
Cỏ biển là nhóm thực vật có hoa sống hoàn toàn dưới nước mặn hoặc nước lợ nông ven bờ, có rễ, thân ngầm, ra hoa và kết hạt dưới nước. Chúng khác rong biển, vốn là tảo không có hoa và không có rễ thật.
Bò biển dugong còn ở Việt Nam không?
Còn, nhưng rất ít. Các ghi nhận gần đây chủ yếu ở vùng biển Côn Đảo và Phú Quốc, số lượng ước tính chỉ từ vài con tới vài chục con. Mắc lưới là nguyên nhân chết thường gặp nhất.
Bò biển ăn gì?
Bò biển gần như chỉ ăn cỏ biển, kể cả thân ngầm dưới cát. Một con trưởng thành ăn rất nhiều cỏ mỗi ngày, nên chỉ sống được ở nơi có thảm cỏ biển rộng và khoẻ.
Bò biển khác lợn biển thế nào?
Hai loài cùng bộ nhưng khác nhau ở đuôi và nơi sống. Bò biển có đuôi chẻ hai thuỳ như cá heo, sống ở biển Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Lợn biển có đuôi tròn như mái chèo, sống ở vùng Đại Tây Dương và sông nước Tây Phi, Nam Mỹ.
Vì sao thảm cỏ biển quan trọng?
Thảm cỏ biển là vườn ươm cho cá và tôm con, giữ đáy cho nước trong, cất giữ nhiều carbon trong trầm tích và là bãi ăn của rùa xanh, bò biển. Mất thảm cỏ thì nghề cá ven bờ và rạn san hô gần đó đều bị ảnh hưởng.
