Cồn cát ven biển miền Trung là dải cát chạy dài từ Quảng Trị tới Lâm Đồng (phần Bình Thuận cũ), có nơi cao hàng chục mét. Sự sống trên cát xếp thành từng dải từ biển vào: sát bãi là cua ma và những cây bò lan như rau muống biển, cỏ chông giữ cát; giữa cồn là dứa dại, cây bụi chịu hạn; phía sau là rừng phi lao trồng và những bàu nước ngọt nằm trong lòng cồn. Đây là hệ sinh thái khắc nghiệt, nghèo dinh dưỡng nhưng giữ vai trò lớn: chắn cát bay, giữ nước ngầm ngọt cho làng ven biển.
Cồn cát hình thành thế nào
Cát trên bờ biển miền Trung đến từ các con sông ngắn dốc mang ra biển và từ sóng bào mòn bờ. Sóng đẩy cát lên bãi; khi cát khô, gió thổi nó vào phía đất liền. Gặp bất cứ vật cản nào — một bụi cỏ, một khúc gỗ — gió yếu đi, cát rơi xuống và gò cát bắt đầu cao lên. Qua hàng nghìn năm, các gò nhỏ nối lại thành những dải cồn song song bờ biển, có nơi rộng vài kilômét.
Cồn cát có hai dạng: cồn di động (cát trơ, gió thổi đỉnh cồn dịch chuyển dần) và cồn cố định (đã có thực vật phủ, cát không bay nữa). Ranh giới giữa hai dạng này chính là chỗ thực vật làm nên chuyện. Màu cát cũng khác nhau: cát trắng ở nhiều vùng Quảng Trị, Mũi Né – Bàu Trắng; cát đỏ ở Mũi Né do có oxit sắt bám quanh hạt cát.
Sống trên cát khó đến mức nào
- Thiếu nước: cát giữ nước rất kém, mưa thấm xuống ngay. Mặt cát mùa nắng khô như bụi.
- Nóng: mặt cát trắng giữa trưa có thể nóng tới mức đi chân trần không được, trong khi chỉ sâu vài chục phân là mát hơn nhiều.
- Nghèo dinh dưỡng: cát gần như là thạch anh trơ, rất ít chất hữu cơ.
- Bị vùi và bị bới: gió vùi cây dưới lớp cát mới, hoặc bới trơ rễ.
- Muối: gió biển mang theo hơi muối bám lên lá.
Sinh vật nào sống được ở đây cũng có ít nhất vài "mẹo" chống lại năm thứ trên.
Các dải sinh vật từ biển vào
| Dải | Điều kiện | Sinh vật tiêu biểu |
|---|---|---|
| Bãi biển (giữa triều và vạch triều cao) | Sóng vỗ, cát ướt, rác biển dạt vào | Cua ma, bọ nhảy cát, côn trùng ăn rong rác dạt vào, chim choi choi |
| Cồn trước (sát biển) | Gió mạnh, muối, cát bay nhiều | Rau muống biển, cỏ chông, các loài cỏ bò lan |
| Giữa cồn | Cát ổn định hơn, vẫn khô | Dứa dại, cây bụi lá dày, sim, mua, cỏ chịu hạn |
| Sau cồn | Khuất gió, có chút mùn | Rừng phi lao trồng, cây bụi, trảng cỏ |
| Trũng giữa cồn | Mạch nước ngầm lộ ra | Bàu nước ngọt, sen, súng, cá, ếch, chim nước |
Rau muống biển và cỏ chông: những người giữ cát
Rau muống biển (Ipomoea pes-caprae) có thân bò dài hàng mét trên mặt cát, cứ vài đốt lại cắm rễ xuống. Lá dày, có lớp sáp chống mất nước. Khi bị cát vùi, thân mọc vươn lên tiếp. Cỏ chông (Spinifex littoreus) có thân bò và chùm hạt tròn gai, gió thổi chùm hạt lăn trên cát như quả bóng, rải hạt dọc đường. Hai loài này tạo một tấm lưới sống giữ cát, để những cây khác vào sau.
Dứa dại và cây bụi
Dứa dại mọc thành bụi dày, lá cứng có gai, rễ chống to, chịu được gió mạnh và hơi muối. Các bụi này tạo chỗ khuất cho cây nhỏ, chỗ trú cho thằn lằn, chim. Lá rụng tích dần thành lớp mùn mỏng, bắt đầu cải tạo cát.
Rừng phi lao trồng
Phi lao không phải cây bản địa của Việt Nam nhưng được trồng rộng khắp các cồn cát miền Trung từ thế kỷ 20 để chắn gió, chắn cát bay. Rễ phi lao có nốt chứa vi khuẩn cố định đạm, giúp cây sống được trên cát nghèo. Những dải phi lao dày đã giữ cho nhiều làng, nhiều ruộng không bị cát vùi.
Động vật trên cát
- Cua ma: những con cua màu cát, chạy rất nhanh trên bãi, đào hang sâu, ban ngày ở trong hang, tối mới ra ăn xác sinh vật biển dạt vào. Mật độ hang cua ma đôi khi được dùng để đánh giá bãi biển bị con người tác động nhiều hay ít.
- Nhông cát: các loài thằn lằn chi Leiolepis đào hang trong cát, ăn lá, hoa, côn trùng. Có một loài nhông cát ở vùng Bà Rịa cũ được mô tả năm 2010 mà toàn bộ cá thể đều là con cái, sinh sản không cần con đực.
- Côn trùng: bọ cánh cứng, kiến sư tử đào phễu bẫy trong cát, ong đào hang.
- Chim: choi choi làm tổ ngay trên cát; trứng có màu lốm đốm lẫn vào nền.
- Rùa biển: ở một số bãi như Núi Chúa (Khánh Hoà, phần Ninh Thuận cũ), Côn Đảo, rùa biển bò lên đẻ trứng trên cát. Ánh đèn, tiếng ồn và việc san bãi làm rùa không lên được.
Phần lớn động vật trên cát tránh nắng bằng cách hoạt động vào sáng sớm, chiều tối hoặc ban đêm, ban ngày nằm trong hang sâu nơi cát mát và ẩm hơn.
Túi nước ngọt trong lòng cồn cát
Điều bất ngờ nhất về cồn cát là chúng giữ nước ngọt. Nước mưa thấm xuống cát, tích lại thành một thấu kính nước ngọt nổi lên trên lớp nước mặn bên dưới (nước ngọt nhẹ hơn nước mặn). Ở chỗ trũng giữa các cồn, mạch nước này lộ ra thành bàu — hồ nước ngọt ngay sát biển, như Bàu Trắng nổi tiếng ở vùng Bình Thuận cũ.
Nhờ túi nước này mà nhiều làng chài ven biển miền Trung có giếng nước ngọt. Bàu nước cũng là ốc đảo của sự sống giữa cát: sen, súng, cá, ếch, chim nước. Cũng vì thế, nếu bơm nước ngầm quá nhiều hoặc san phẳng cồn, nước mặn có thể dâng lên thay chỗ, giếng nhiễm mặn.
Cồn cát đang chịu những sức ép nào
- San cồn để xây dựng khu nghỉ dưỡng, khu dân cư, đường ven biển.
- Khai thác cát và khoáng sản trong cát (một số dải cồn miền Trung chứa sa khoáng), làm xáo trộn cả lớp cát lẫn mạch nước ngầm.
- Chặt phi lao, phá thảm cây làm cát bay trở lại, vùi ruộng, làng.
- Xe chạy trên cồn và bãi đẻ rùa phá thảm cỏ bò, hang cua, ổ trứng.
- Rác nhựa dạt vào bãi, bị cát vùi rồi lại trồi lên.
Vai trò của cồn cát hay bị đánh giá thấp vì nó trông "trống trơn". Thật ra một dải cồn còn nguyên là bức đê tự nhiên: khi sóng bão lớn, cồn hứng sóng và cát bị kéo ra biển, sau mùa bão sóng nhỏ lại đắp cát trở lại. Cồn bị san mất thì sóng đi thẳng vào nhà.
Góc nhìn hôm nay: đi cồn cát mà không làm hại cồn
- Đi sáng sớm hoặc chiều muộn: vừa đỡ nóng, vừa thấy dấu chân thằn lằn, côn trùng, cua ma in trên cát còn mới.
- Đi theo lối mòn sẵn có, tránh giẫm lên thảm rau muống biển và cỏ chông — đó là thứ giữ cồn.
- Không đào hang bắt cua, nhông cát; không lại gần, không soi đèn khi gặp rùa biển lên đẻ.
- Mang rác về. Một chai nhựa trên cồn cát có thể nằm đó rất lâu.
- Đọc thêm: phần hệ sinh thái ven biển trong SGK Địa lý; các tài liệu về chống cát bay và trồng rừng phòng hộ ven biển miền Trung.
Câu hỏi thường gặp
Cây gì sống được trên cồn cát?
Sát biển là cây bò lan như rau muống biển, cỏ chông; vào trong là dứa dại, sim, mua, các cây bụi lá dày; phía sau thường là rừng phi lao trồng. Chúng có rễ sâu hoặc thân bò, lá dày có sáp và chịu được bị cát vùi.
Vì sao giữa đồi cát lại có hồ nước ngọt?
Nước mưa thấm vào cát và tích thành một khối nước ngọt nổi trên nước mặn bên dưới. Ở chỗ trũng giữa các cồn, mạch nước này lộ ra thành bàu nước ngọt, như Bàu Trắng. Đây cũng là nguồn nước giếng của nhiều làng ven biển.
Vì sao trồng phi lao ven biển miền Trung?
Phi lao chịu được cát nghèo, gió mạnh và hơi muối, lại có vi khuẩn cố định đạm ở rễ. Dải phi lao chắn gió, chặn cát bay vùi ruộng và làng, nên được trồng rộng từ thế kỷ 20.
Cua ma là con gì?
Cua ma là loài cua sống trên bãi cát biển, màu nhạt lẫn vào cát, chạy rất nhanh và đào hang sâu. Chúng chủ yếu hoạt động ban đêm, ăn xác sinh vật biển dạt vào bờ, góp phần dọn sạch bãi.
Đồi cát Mũi Né vì sao có màu đỏ?
Các hạt cát ở đồi cát đỏ Mũi Né được phủ một lớp oxit sắt, giống gỉ sắt, nên có màu đỏ cam. Cát trắng ở các nơi khác gần như là thạch anh sạch, ít oxit sắt bám quanh.
