Khu Ramsar Việt Nam: chín vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế

Khu Ramsar là vùng đất ngập nước được Công ước Ramsar công nhận có tầm quan trọng quốc tế. Tính tới giữa năm 2026, Việt Nam có 9 khu Ramsar với tổng diện tích hơn 120.000 ha: Xuân Thuỷ, Bàu Sấu (Cát Tiên), Ba Bể, Tràm Chim, Mũi Cà Mau, Côn Đảo, Láng Sen, U Minh Thượng và Vân Long. Khu đầu tiên là Xuân Thuỷ, công nhận năm 1989, cũng là khu Ramsar đầu tiên của Đông Nam Á.

Công ước Ramsar là gì

Công ước về các vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế được ký ngày 2 tháng 2 năm 1971 tại thành phố Ramsar, Iran, nên quen gọi là Công ước Ramsar. Ngày 2 tháng 2 hằng năm vì thế được chọn làm Ngày Đất ngập nước thế giới. Đây là một trong những hiệp ước môi trường toàn cầu sớm nhất, ra đời từ mối lo các bãi chim nước di cư bị mất dần.

Theo định nghĩa của công ước, đất ngập nước rất rộng: đầm lầy, than bùn, sông hồ, vùng ngập theo mùa, rừng ngập mặn, bãi triều, rạn san hô, kể cả vùng biển nông có độ sâu không quá 6 m khi triều thấp. Ruộng lúa, ao hồ nhân tạo cũng được tính là đất ngập nước nhân tạo.

Tinh thần của công ước không phải "cấm cửa" mà là sử dụng khôn khéo (wise use): duy trì đặc điểm sinh thái của vùng đất ngập nước trong khi con người vẫn hưởng lợi từ nó một cách bền vững.

Cần gì để thành khu Ramsar

Một vùng đất ngập nước được đề cử phải đáp ứng ít nhất một trong chín tiêu chí của công ước. Có thể gom thành hai nhóm:

• Nhóm về kiểu đất ngập nước: là mẫu tiêu biểu, hiếm hoặc độc đáo của một kiểu đất ngập nước trong vùng địa lý sinh học.
• Nhóm về đa dạng sinh học: nuôi dưỡng loài nguy cấp; giữ đa dạng sinh học của vùng; là nơi sinh vật dựa vào ở giai đoạn quan trọng của vòng đời; thường xuyên có từ 20.000 con chim nước trở lên; có ít nhất 1% quần thể của một loài chim nước; quan trọng với cá (bãi đẻ, bãi ươm, đường di cư); có 1% quần thể của một loài động vật không phải chim gắn với đất ngập nước.

Tiêu chí "1% quần thể" rất hay được dùng ở Việt Nam, vì nhiều bãi triều và đồng ngập ở đây đón một phần đáng kể số chim của cả tuyến di cư.

Chín khu Ramsar của Việt Nam

Bảng dưới ghi theo thứ tự thời gian công nhận. Tên tỉnh ghi theo địa giới sau sáp nhập năm 2025, kèm tên cũ để dễ tra tài liệu trước đây.

Thành phố Hồ Chí Minh đã đề cử rừng Cần Giờ và các nguồn chính thức nhắc tới mục tiêu tăng số khu Ramsar trong kế hoạch giai đoạn 2021–2030; khi đọc tin mới, nên kiểm lại danh sách trên trang thông tin các khu Ramsar của Ban thư ký công ước.

Mỗi khu giữ một kiểu đất ngập nước khác nhau

Điều thú vị của danh sách này là chín khu gần như không trùng kiểu. Đi qua chúng là đi qua gần đủ các dạng đất ngập nước của Việt Nam.

Xuân Thuỷ: bãi bồi và chim di cư

Ở cửa Ba Lạt của sông Hồng, phù sa bồi thành các cồn đất (cồn Lu, cồn Ngạn, cồn Xanh). Bãi triều bùn rộng là nơi chim nước di cư dừng chân mùa đông, trong đó có cò thìa và một số loài chim lội nguy cấp. Rừng ngập mặn và đầm nuôi tôm quảng canh xen kẽ.

Bàu Sấu và Tràm Chim: đồng ngập theo mùa

Bàu Sấu là chuỗi bàu nước và đồng cỏ ngập giữa rừng Cát Tiên, nơi cá sấu Xiêm được tái thả từ năm 2000. Tràm Chim là mảnh còn lại của đồng bằng ngập lũ Đồng Tháp Mười, nổi tiếng với sếu đầu đỏ và đồng cỏ năng.

Ba Bể và Vân Long: nước ngọt giữa đá vôi

Hồ Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn trên vùng núi đá vôi phía Bắc. Vân Long là vùng đầm nước nông bao quanh bởi núi đá, nơi sống của quần thể voọc mông trắng, loài linh trưởng đặc hữu của Việt Nam.

U Minh Thượng: than bùn

Đất ở đây là lớp than bùn hình thành qua hàng nghìn năm do xác thực vật không phân huỷ hết trong nước. Than bùn giữ nước như miếng bọt biển và chứa rất nhiều carbon, nhưng khô đi thì dễ cháy âm ỉ, rất khó dập.

Mũi Cà Mau và Côn Đảo: biển và ven biển

Mũi Cà Mau là chỗ giao giữa rừng ngập mặn, bãi bồi và biển nông. Côn Đảo đại diện cho đất ngập nước biển: rạn san hô, thảm cỏ biển, bãi đẻ của rùa biển.

Đất ngập nước làm được gì

• Điều hoà nước: trữ nước mùa mưa, nhả dần mùa khô, giảm lũ đột ngột cho vùng hạ lưu.
• Lọc nước: cây và vi sinh vật giữ lại phù sa, hấp thụ phần dinh dưỡng thừa.
• Nuôi cá và chim: bãi đẻ, bãi ươm của cá; nơi trú đông của chim di cư.
• Cất giữ carbon: nhất là than bùn và rừng ngập mặn.
• Sinh kế và văn hoá: đánh bắt, hái sen, du lịch sinh thái, gắn với lối sống sông nước.

Danh hiệu Ramsar có ý nghĩa gì thực tế

Được công nhận không có nghĩa là có thêm tiền hay hàng rào ngay lập tức. Lợi ích chủ yếu là:

1. Quốc gia cam kết giữ đặc điểm sinh thái của khu và báo cáo định kỳ với công ước.
2. Khu được biết tới rộng hơn, dễ kêu gọi hợp tác nghiên cứu và hỗ trợ kỹ thuật.
3. Khi một khu có nguy cơ biến đổi xấu, nó có thể được đưa vào danh sách theo dõi đặc biệt của công ước (Montreux Record).

Thách thức lớn nhất ở nhiều khu đất ngập nước trong vùng là chế độ nước bị thay đổi: đê bao, kênh mương làm nước vào ra không còn theo nhịp tự nhiên, đồng cỏ biến dạng, than bùn khô đi.

Góc nhìn hôm nay: thăm một khu Ramsar thế nào cho đúng

• Chọn mùa: muốn ngắm chim di cư ở Xuân Thuỷ, đi trong khoảng tháng 11 tới tháng 3; muốn thấy Tràm Chim mênh mông nước, đi mùa nước nổi.
• Đi với hướng dẫn viên của khu: họ biết lối mòn, biết giờ chim ra bãi.
• Mang ống nhòm, giữ yên lặng, không tiến sát bãi chim đang ăn, không làm chim hoảng bay lên.
• Không hái sen, không bắt cá trong vùng lõi.
• Đọc thêm: trang thông tin các khu Ramsar của Ban thư ký công ước (có bản mô tả từng khu), các tài liệu của Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học.