Tràm Chim và sếu đầu đỏ: đồng cỏ năng mùa nước Đồng Tháp Mười

Tràm Chim ở Đồng Tháp là mảnh đất ngập nước còn khá nguyên vẹn của vùng Đồng Tháp Mười xưa: đồng cỏ năng, lúa ma, sen súng xen rừng tràm, ngập sâu mùa nước nổi và khô nứt mùa khô. Sếu đầu đỏ từng về đây hàng trăm con mỗi mùa khô để ăn củ năng, nhưng số sếu hoang dã giảm mạnh, những năm gần đây chỉ còn lác đác, có mùa không thấy con nào. Từ năm 2025, Đồng Tháp đón sếu từ Thái Lan về nuôi để thử đưa loài này trở lại.

Đồng Tháp Mười: một đồng bằng ngập theo nhịp lũ

Đồng Tháp Mười là vùng trũng rộng lớn phía bắc sông Tiền, trải qua Đồng Tháp, Tây Ninh (phần Long An cũ) và sang tới Campuchia. Trước khi được khai phá mạnh, đây là đồng cỏ ngập mênh mông, đất phèn, ít người ở. Mỗi năm, khoảng tháng 8 tới tháng 11, nước lũ sông Mê Kông tràn vào, phủ cả vùng một lớp nước có nơi sâu hơn một mét. Mùa khô, nước rút, đất lộ ra, nhiều chỗ khô nứt.

Nhịp ngập – khô này là "trái tim" của hệ sinh thái. Cây, cá, chim ở đây đều sống theo nó:

• Cá đồng (cá lóc, cá rô, cá trê, cá sặc) theo lũ lan ra đồng đẻ và kiếm ăn, nước rút thì dồn về kênh, bàu, trũng.
• Cỏ năng, lúa ma mọc mạnh khi nước lên, tích tinh bột vào củ, hạt trước mùa khô.
• Chim nước tụ về khi nước rút, cá tôm bị dồn vào chỗ nông, dễ bắt.

Vườn quốc gia Tràm Chim

Tràm Chim được lập thành khu bảo tồn từ thập niên 1980 và trở thành vườn quốc gia năm 1998, rộng khoảng 7.300 ha, nằm ở vùng Tam Nông cũ. Năm 2012, nơi đây được công nhận là khu Ramsar. Bên trong vườn có các kiểu sinh cảnh chính:

Các đợt khảo sát ghi nhận tại Tràm Chim khoảng hơn hai trăm loài chim, cùng nhiều loài cá và thực vật thuỷ sinh. Vào mùa sinh sản, các rừng tràm trong vườn thành sân chim đông đúc, cò và cồng cộc làm tổ dày đặc.

Sếu đầu đỏ: loài chim của đồng cỏ năng

Sếu đầu đỏ ở Đông Dương thuộc phân loài Antigone antigone sharpii. Đây là một trong những loài chim bay cao nhất thế giới: con trưởng thành đứng cao khoảng 1,5 m hoặc hơn, sải cánh hơn 2 m. Phần da trần trên đầu và cổ màu đỏ, thân xám tro.

Vì sao sếu cần củ năng

Mùa khô, sếu dùng mỏ dài đào xuống lớp đất bùn để ăn củ năng. Đồng cỏ năng vì thế là "bếp ăn" quyết định sếu có về hay không. Năng là cây cần nhịp ngập – khô: ngập để mọc, khô để củ chín và đất mềm vừa đủ cho sếu đào. Mất nhịp đó, năng bị các cây khác lấn và sếu mất thức ăn.

Vòng đời và di chuyển

Sếu đầu đỏ ở vùng này thường làm tổ trong mùa mưa ở các vùng đất ngập phía bắc Campuchia, rồi về đồng bằng Mê Kông kiếm ăn trong mùa khô, khoảng tháng 12 tới tháng 5. Sếu sống theo cặp lâu dài, nổi tiếng với màn múa đôi: nhảy, vươn cánh, kêu vang. Mỗi lứa thường chỉ một hai trứng, nên quần thể tăng rất chậm.

Sếu đã giảm như thế nào

Các báo cáo thường dẫn cho biết cuối thập niên 1980, có năm hơn một nghìn con sếu được ghi nhận ở Tràm Chim. Từ đó số lượng giảm dần qua từng thập niên, xuống vài chục con, rồi vài con. Tính tới các mùa khô gần đây, sếu hoang dã ở Tràm Chim chỉ còn lác đác, có mùa không ghi nhận cá thể nào.

Các nguyên nhân được nêu thường gồm:

1. Mất sinh cảnh trên cả tuyến: đồng cỏ ngập ở Việt Nam và Campuchia bị chuyển thành ruộng lúa nhiều vụ.
2. Thay đổi chế độ nước: đê bao, kênh mương làm nước không lên xuống theo nhịp tự nhiên.
3. Đồng cỏ năng bị thu hẹp, bị cây khác lấn, trong đó có loài cây ngoại lai xâm lấn.
4. Bị quấy nhiễu, săn bắt và ngộ độc từ thuốc bảo vệ thực vật ở vùng kiếm ăn ngoài khu bảo vệ.

Bài học về quản lý nước: giữ nước quá kỹ cũng có hại

Tràm Chim là ví dụ hay được dùng trong giáo trình sinh thái về chuyện "bảo vệ" không có nghĩa là giữ cho mọi thứ đứng yên. Sau khi khu bảo tồn được lập, hệ thống đê bao được đắp để giữ nước trong vùng lõi quanh năm, phần vì muốn phòng cháy rừng tràm mùa khô. Các nghiên cứu sau đó cho thấy ngập kéo dài làm đồng cỏ năng suy giảm, tràm và cây khác lấn dần, trong khi lớp mùn thực vật dày lên lại làm đám cháy, khi xảy ra, dữ hơn.

Từ đó, cách quản lý được điều chỉnh theo hướng mô phỏng nhịp lũ tự nhiên: cho nước lên xuống theo mùa ở các vùng khác nhau, giữ những mảng đồng cỏ năng mở. Đây là ý tưởng chung cho nhiều hệ sinh thái ngập nước: điều sinh vật cần không phải là "nhiều nước", mà là nước đến và đi đúng lúc.

Đưa sếu trở lại: các đợt sếu từ Thái Lan

Đồng Tháp đặt mục tiêu trong khoảng 2022–2032 nhập và nuôi thả khoảng 100 cá thể sếu đầu đỏ, hướng tới ít nhất một nửa sống sót. Thái Lan có kinh nghiệm nhân nuôi và thả sếu đầu đỏ ở vùng đông bắc nước này.

• Tháng 4 năm 2025: đợt đầu tiên gồm 6 con sếu từ Thái Lan về Tràm Chim, được nuôi cách ly và theo dõi; báo chí đưa tin phần lớn thích nghi tốt và đã ghép đôi.
• Tháng 6 năm 2026: đợt thứ hai, thêm 6 cá thể.
• Tính tới tháng 10 năm 2026: đang chuẩn bị tiếp nhận đợt lớn hơn; chưa có đợt thả hẳn ra tự nhiên được công bố.

Đưa một loài trở lại chỉ thành công khi chỗ sống đủ tốt: đồng cỏ năng đủ rộng, nước lên xuống đúng nhịp, ít bị quấy nhiễu. Vì thế việc phục hồi đồng cỏ quan trọng không kém việc đem sếu về.

Góc nhìn hôm nay: thăm Tràm Chim

• Mùa nước nổi (khoảng tháng 9 tới tháng 11): đồng nước mênh mông, sen súng nở, đi xuồng xuyên rừng tràm.
• Mùa khô (khoảng tháng 1 tới tháng 4): chim nước tụ về các bàu còn nước, dễ quan sát; đây cũng là mùa sếu từng về.
• Đi theo lối của vườn, giữ khoảng cách với sân chim, không nhặt trứng, không bắt chim non.
• Đọc thêm: các nghiên cứu về quản lý nước ở Tràm Chim, tài liệu của Hội Sếu Quốc tế về sếu đầu đỏ ở Đông Nam Á.